Η FED έχει πλέον νέο επικεφαλής. Ο Κέβιν Γουόρς ανέλαβε ως πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ. Τι σημαίνει αυτό για τις αγορές και την πολιτική της τράπεζας; Για να τον αποκωδικοποιήσει κανείς, πρέπει να δει τις διαχρονικές του απόψεις.
Ο Γουόρς είναι παλιός γνώριμος της FED. Διορισμένος στο διοικητικό της συμβούλιο κατά τη διάρκεια της προεδρίας Μπους του νεότερου, ήρθε αντιμέτωπος με την κρίση του 2008. Αν και ψήφισε τόσο το πρώτο όσο και το δεύτερο πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης, το 2008 και το 2010, διατηρούσε πάντα τις επιφυλάξεις του. Βαθιά επηρεασμένος από τον Μίλτον Φρίντμαν, με τον οποίο είχε συνεργαστεί ως φοιτητής στο Stanford, πιστεύει ακράδαντα ότι η διαδικασία της ποσοτικής χαλάρωσης ενέχει εξαιρετικούς κινδύνους και δεν είναι πανάκεια. Ο Φρίντμαν τόνιζε διαρκώς ότι ο πληθωρισμός δεν είναι αποτέλεσμα, αλλά επιλογή, και όπου υπάρχει πληθωρισμός, υπάρχει και αύξηση της ποσότητας χρήματος.
Είναι λοιπόν σκόπιμο να κάνουμε μια αναδρομή στην πολιτική της FED και στις επιπτώσεις της τα τελευταία σχεδόν 20 χρόνια.
Το χρήμα δεν είναι τίποτα άλλο από μια δήλωση πίστης. Πίστη ότι αυτό το χαρτί (ή το νούμερο που πλέον βλέπει ο καθένας σε ένα κινητό) μπορεί να αγοράσει άλλα αγαθά ή να αποταμιευθεί. Χρήμα δημιουργείται κάθε φορά που κάποιος ιδιώτης παίρνει ένα δάνειο ή κάθε φορά που μια «εμπορική» τράπεζα δανείζεται από την κεντρική τράπεζα. Το χρήμα δημιουργείται από το τίποτα, και έχει αξία από την πίστη που του δίνουμε. Η οικονομία ισορροπεί μέσω ενός σύνθετου μηχανισμού επιτοκίων, και ο πληθωρισμός παραμένει υπό έλεγχο. Αν βέβαια πειράξεις τον μηχανισμό των επιτοκίων και αρχίσει να δημιουργείται πολύ περισσότερο χρήμα, συμβαίνουν περίεργα φαινόμενα.
Σε μη ανεπτυγμένες χώρες, χρήμα δημιουργείται συνεχώς. Αυταρχικές κυβερνήσεις «τυπώνουν» χαρτιά με πολλά μηδενικά και οι τιμές πολλαπλασιάζονται. Άγνωστα φαινόμενα για τη Δύση. Με την ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών, το χρήμα είναι περιορισμένο, και τα επιτόκια που αυτές ορίζουν αποτελούν μια βαρετή διαδικασία με την οποία δεν ασχολείται κανείς. Το 2008 αυτό άλλαξε. Με την ποσοτική χαλάρωση, η FED αγόρασε εκατοντάδες δισεκατομμύρια κρατικών αμερικανικών ομολόγων και στεγαστικών δανείων.
Με χρήμα που δημιουργήθηκε από το τίποτα. Αυτή η διαδικασία έσωσε την οικονομία. Με το κραχ στις αγορές, η ρευστότητα είχε εξαφανιστεί. Ο φόβος είχε επικρατήσει και το χρήμα είχε παγώσει. Συναλλαγές δεν γίνονταν. Δημιουργώντας η FED χρήμα από το τίποτα και αρχίζοντας να αγοράζει ομόλογα και δάνεια, «ξεκόλλησε» το χρηματοοικονομικό σύστημα που δεν είχε ρευστότητα. Από «βαρετός» κρατικός οργανισμός σε μια νύχτα έγινε ο μεγαλύτερος επενδυτής στην οικονομία
Ο Γουόρς ήταν απόλυτα σύμφωνος με αυτό. Ακραίες καταστάσεις όπως η κρίση του 2008 χρειάζονται και ακραία μέτρα. Αυτή η διαδικασία επαναλήφθηκε 3 φορές ακόμα. Το 2010, το 2012 και το 2020 (επί πανδημίας). Το χρήμα στο σύστημα το 2008 ήταν περίπου ένα τρισεκατομμύριο δολάρια. Τώρα είναι 7 φορές περισσότερο.
Πλέον ζούμε τις επιπτώσεις αυτού του «τσουνάμι» ρευστότητας. Η περασμένη δεκαετία, μετά τις τρεις πρώτες ποσοτικές χαλαρώσεις, χαρακτηρίστηκε από ευφορία. Τα χρηματιστήρια ανέβαιναν χωρίς παύσεις, ο πληθωρισμός ήταν ανύπαρκτος και η ανάπτυξη ικανοποιητική. Οι οικονομολόγοι πίστεψαν ότι βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή. Ο πληθωρισμός άνηκε στο παρελθόν. Με απεριόριστο χρήμα, ο κόσμος γίνεται πλουσιότερος, έχοντας πολυτιμότερα περιουσιακά στοιχεία όπως μετοχές και ακίνητα, αγοράζοντας πολύ φτηνά προϊόντα από το εξωτερικό και επενδύοντας σε νέες τεχνολογίες και σε καινοτόμες ιδέες στο εσωτερικό.
Με την πανδημία το 2020, χρησιμοποιήθηκε η ίδια συνταγή. Η FED «τύπωσε» για μια ακόμα φορά χρήμα. Τα πάντα πάγωσαν αλλά οι αγορές έσπασαν κάθε ρεκόρ. Η κυβέρνηση Τραμπ ξόδεψε περίπου 3 τρισεκατομμύρια για να σώσει την οικονομία. Οι συνθήκες όμως είχαν αλλάξει. Με τις εφοδιαστικές αλυσίδες να έχουν καταρρεύσει, τον πόλεμο στην Ουκρανία και μια κυβέρνηση Biden που ξόδεψε επιπλέον 4 τρισεκατομμύρια δολάρια με την εκλογή της, η ποσοτική χαλάρωση έδειξε την κακή της πλευρά. Με 9 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2022 από μόλις 1 τρισεκατομμύριο το 2008, και κρατικά ελλείμματα χωρίς προηγούμενο, ο πληθωρισμός έφτασε το 9%. Το απεριόριστο χρήμα από την κεντρική τράπεζα είχε πλέον διαστρεβλώσει την οικονομία. Το εργαλείο που εισήγαγε η FED το 2008 σαν σανίδα σωτηρίας από τη χειρότερη κρίση χρέους από το 1929, μετεξελίχθηκε σε εθισμό χαμηλών επιτοκίων που σταμάτησε να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Ο Γουόρς πιστεύει ότι η επιστροφή σε συμβατική νομισματική πολιτική είναι απαραίτητη. Έχει πει επανειλημμένα ότι η ρευστότητα πρέπει να συρρικνωθεί. Όπως ο Πολ Βόλκερ στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ανέβασε τα επιτόκια στο 20% για να πατάξει τον πληθωρισμό, έτσι και ο Γουόρς υποθέτουμε θα ακολουθήσει μια αντίστοιχη συνταγή. Ο ίδιος δεν είναι υπέρμαχος των υψηλών επιτοκίων αλλά έχει ξεκαθαρίσει ότι θα προσπαθήσει να κανονικοποιήσει τη ρευστότητα που πλέον φτάνει τα 7 τρισεκατομμύρια δολάρια. Θέλει να την μειώσει, χωρίς να δημιουργήσει αναταράξεις στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ο ίδιος έχει δηλώσει ότι αυτό θα είναι δύσκολο.
Σε αρχικό στάδιο, θα αποκατασταθεί η αξιοπιστία της FED ως θεματοφύλακα του πληθωρισμού, που πλέον για πέμπτο χρόνο ξεπερνάει τον στόχο του 2%. Έπειτα θα σταλεί ένα μήνυμα στο Κογκρέσο και στον Λευκό Οίκο, ότι η τράπεζα πλέον δεν αποτελεί πυλώνα της δημοσιονομικής πολιτικής. Με τις ποσοτικές χαλαρώσεις, έχει δημιουργηθεί το προηγούμενο και η πεποίθηση ότι σε κάθε κρίση, η ρευστότητα θα αυξάνεται και οι κυβερνήσεις θα έχουν μια λευκή επιταγή για αλόγιστες κυβερνητικές δαπάνες. Ο Γουόρς θέλει αυτό να σταματήσει.
Με μοναδικό μοχλό τα βραχυχρόνια επιτόκια, θα επανέλθει στον αρχικό της ρόλο, δηλαδή στη διευκόλυνση της ρευστότητας μέσω του τραπεζικού συστήματος. Η μείωση των αμερικανικών ομολόγων στο χαρτοφυλάκιο της κεντρικής τράπεζας σημαίνει ότι το αμερικανικό δημόσιο θα είναι άμεσα εκτεθειμένο στις αγορές και κατ’ επέκταση αναγκασμένο να επιβάλει δημοσιονομική πειθαρχία.
Εκεί που η εξίσωση γίνεται δυσκολότερη είναι στο κομμάτι των στεγαστικών δανείων. Εκτός από ομόλογα δημοσίου, η FED διακρατεί περίπου 2 τρισεκατομμύρια δολάρια σε στεγαστικά δάνεια. Η παρέμβαση αυτή, ιδιαίτερα το 2020-2021, δημιούργησε μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις στις αξίες των ακινήτων στις ΗΠΑ. Εκατομμύρια Αμερικανοί αγόρασαν σπίτια, κλειδώνοντας πολύ χαμηλά επιτόκια, περίπου 2%, για 30 χρόνια. Πλέον, με τα στεγαστικά επιτόκια κοντά στο 7%, η αγορά σπιτιού είναι ανέφικτη. Αν ο Γουόρς μειώσει αυτό το χαρτοφυλάκιο, τα επιτόκιά τους θα αυξηθούν ακόμα περισσότερο.
Η πραγματικότητα που αντιμετωπίζει ο νέος πρόεδρος είναι εξαιρετικά σύνθετη. Η μαζική συρρίκνωση της ρευστότητας είναι ένα φαινόμενο που θα συμβεί για πρώτη φορά. Η επιστροφή στην κανονικότητα, μετά από σχεδόν 20 χρόνια χαλαρής νομισματικής πολιτικής, μοιάζει με ειδική αποστολή στα τυφλά. Το πετρελαϊκό σοκ που ζει η οικονομία δυσκολεύει την αποστολή. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, από την άλλη, υπόσχεται έκρηξη της παραγωγικότητας και της ανάπτυξης.
Αν το πετρελαϊκό σοκ κοπάσει και η Τεχνητή Νοημοσύνη φέρει πράγματι μεγάλη ανάπτυξη, τότε η δουλειά του Γουόρς θα περάσει απαρατήρητη. Η οικονομία θα προσαρμοστεί, και η FED θα υποχωρήσει στο παρασκήνιο. Ειδάλλως, μπορεί να περάσει από δυσκολίες όπως αυτές της περιόδου Βόλκερ.
Είναι ο Γουόρς, ο νέος Βόλκερ;
* Ο Ηλίας Αρβανιτάκης είναι Οικονομολόγος – Αναλυτής, Morgan Stanley
