Η διεθνής επενδυτική κοινότητα βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με έναν εφιάλτη που πολλοί πίστευαν ότι είχαν αφήσει οριστικά στο παρελθόν. Ειδικά οι νέοι επενδυτές, που δεν έχουν νοιώσει μια μεγάλη ταραχή στα χαρτοφυλάκια τους, ή μια βαθιά κρίση στο «πετσί» τους. Το κύμα πωλήσεων που σαρώνει τις παγκόσμιες αγορές ομολόγων δεν συνιστά απλώς μια τεχνική διόρθωση ή μια παροδική αναταραχή των δεικτών. Είναι κάτι μεγαλύτερο. Πρόκειται περί μιας δομική αποσταθεροποίηση της θεωρούμενης πιο «σίγουρης» αγοράς. Σίγουρης διότι φέρει την υπογραφή των ίδιων των κρατών.
Η απότομη εκτίναξη των αποδόσεων των κρατικών χρεογράφων, από τα αμερικανικά έως τα ευρωπαϊκά ομόλογα, ξυπνά μνήμες από την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008. Εγείροντας ένα σοβαρό ερώτημα. Μήπως το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα οδεύει προς μια νέα συστημική κρίση; Όπου την θέση των αμερικανικών ενυπόθηκων δανείων, έχουν πάρει σήμερα τα κρατικά ομόλογα και χρέη, ή όπως λένε οι αγγλοσάξονες το «sovereign debt».
Η ακτινογραφία της αναταραχής
Τις τελευταίες ημέρες, οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων καταγράφουν πολυετή υψηλά. Η απόδοση του αμερικανικού 10ετούς ομολόγου προσπαθεί να σπάσει ανοδικά τα ανεκτά ψυχολογικά όρια των επενδυτών, ενώ στην Ευρώπη το γερμανικό Bund και το γαλλικό 30ετές άγγιξαν επίπεδα που είχαν να εμφανιστούν από την κρίση του 2008. Ακόμη και στην περιφέρεια της Ευρωζώνης, οι πιέσεις είναι εμφανείς.
Όταν οι τιμές των ομολόγων υποχωρούν και οι αποδόσεις αυξάνονται, το μήνυμα είναι σαφές. Οι επενδυτές απαιτούν μεγαλύτερο premium για να διακρατήσουν κρατικό χρέος. Μεγαλύτερη απόδοση. Μεγαλύτερη «αποζημίωση». Και αυτό διότι η βασική οικονομική θεωρία ότι τα κρατικά ομόλογα αποτελούν το απόλυτο «καταφύγιο ασφαλείας» δοκιμάζεται και μάλιστα πολύ σκληρά.
Οι βασικές αιτίες του sell-off
Η παρούσα κρίση δεν εκδηλώθηκε σε ένα δοκιμαστικό σωλήνα ή σε ένα απομονωμένο περιβάλλον. Η εκδήλωση της είναι το αποτέλεσμα μιας επικίνδυνης διασταύρωσης γεωπολιτικών, δημοσιονομικών και νομισματικών παραγόντων. Μιας διασταύρωσης που λειτουργεί πολλαπλασιαστικά, όσον αφορά τις παρενέργειες που δημιουργούνται. Κι έτσι οι επενδυτές ρευστοποιούν τα ομόλογα που έχουν στα χέρια τους, δίχως αύριο. Αναμένοντας τις επόμενες που θα συνοδεύονται από υψηλότερα επιτόκια και δελεαστικότερες αποδόσεις.
Γεωπολιτική αστάθεια και πετρελαϊκό σοκ
Οι κλιμακούμενες εντάσεις στη Μέση Ανατολή και οι επιθέσεις σε κρίσιμες ενεργειακές υποδομές ώθησαν τις τιμές του πετρελαίου Brent πάνω από τα $90 το βαρέλι. Σαν αποτέλεσμα, η άνοδος της τιμής της ενέργειας αναζωπυρώνει τις πληθωριστικές πιέσεις, ακυρώνοντας τα σενάρια για ταχεία αποκλιμάκωση των επιτοκίων, που είχαν στα πλάνα τους οι κεντρικές τράπεζες.
Δημοσιονομικός εκτροχιασμός και υπερπροσφορά χρέους
Οι κυβερνήσεις των χωρών της G7 εκδίδουν χρέος με ρυθμούς ρεκόρ. Τα τεράστια ελλείμματα στις ΗΠΑ και η ανάγκη χρηματοδότησης της αμυντικής βιομηχανίας και της ενεργειακής μετάβασης στην Ευρώπη έχουν κατακλύσει την αγορά με τίτλους. Σε τέτοιο βαθμό όπου προσφορά ξεπερνά κατά πολύ τη ζήτηση.
Στην υπερπροσφορά χρέους και παράλληλα με τις ανάγκες χρηματοδότησης των κρατικών χρεών, έχει υπεισέλθει ένα νέος παράγοντας. Και αυτός είναι οι τεράστιες κεφαλαιακές ανάγκες για την ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης απορροφούν δισεκατομμύρια δολαρίων από τις αγορές. Με αποτέλεσμα την ανάπτυξη ενός ανταγωνιστικού προς τα κρατικά ομόλογα, προϊόντος.
Η στάση των Κεντρικών Τραπεζών
Με τον πληθωρισμό να παραμένει επίμονος, η Fed και η EKT αναγκάζονται να διατηρήσουν τη «σφιχτή» νομισματική πολιτική. Η εποχή του φθηνού χρήματος και της ποσοτικής χαλάρωσης (QE) έχει περάσει ανεπιστρεπτί.
Γιατί οι αγορές φοβούνται μια νέα Lehman Brothers
Ο φόβος για ένα συστημικό κραχ δεν είναι αβάσιμος. Στην κρίση του 2008, το πρόβλημα εντοπιζόταν στα τοξικά στεγαστικά δάνεια που είχαν τιτλοποιηθεί και είχαν μεταμορφωθεί σε κινούμενες επενδυτικές βόμβες. Σήμερα, ο αντίστοιχος κίνδυνος δεν είναι ορατός στους ισολογισμούς των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, τα οποία είναι φορτωμένα με κρατικά ομόλογα που αγοράστηκαν όταν τα επιτόκια ήταν μηδενικά ή αρνητικά.
Κι εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα. Τα χαρτοφυλάκια που διακρατούν ομόλογα δεν υφίστανται «πραγματικές ζημίες». Ωστόσο καθώς οι αποδόσεις αυξάνονται, η αγοραία αξία των παλαιότερων ομολόγων κατακρημνίζεται. Οπότε οι τράπεζες, τα συνταξιοδοτικά ταμεία και οι ασφαλιστικοί οργανισμοί βρίσκονται αντιμέτωποι με «λογιστικές» ζημίες εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Έτσι εάν ένας χρηματοπιστωτικός οργανισμός πιεστεί ή αναγκαστεί να ρευστοποιήσει αυτά τα ομόλογα για να καλύψει ανάγκες ρευστότητας, οι ζημίες από λογιστικές μετατρέπονται ακαριαία σε πραγματικές, απειλώντας τη φερεγγυότητά του.
Σήμερα δεν είναι κάποιες «long»μετοχικές θέσεις ή κάποια «ανοίγματα» που θα πρέπει να κλείσουν σε χρόνο d(t), όπως είχαμε δει δραματοποιημένα στη ρεαλιστικότατη κινηματογραφική ταινία «Margin Call» του 2011, όπου μια μεγάλη εταιρεία επενδύσεων καταρρέει λόγω της «υποτίμησης» του χαρτοφυλακίου της και οι άνθρωποι της έχουν μόλις 24 ώρες για να περισώσουν ό, τι μπορούν από την περιουσία της και τη καριέρα τους.
Είναι τα ίδια τα ομόλογα, τα ίδια τα κρατικά χρέη, που βρίσκονται στο μάτι του επενδυτικού κυκλώνα.
Το κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους
Η άνοδος των επιτοκίων συνεπάγεται ότι οι κυβερνήσεις καλούνται να πληρώσουν δεκάδες δισεκατομμύρια επιπλέον μόνο για τόκους. Τα κράτη της G7 εκτιμάται ότι θα επιβαρυνθούν με πρόσθετο κόστος εξυπηρέτησης δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Παράλληλα αυτός ο φαύλος κύκλος αυξάνει τον κίνδυνο υποβάθμισης της πιστοληπτικής ικανότητας χωρών με υψηλό χρέος, δημιουργώντας ένα ντόμινο δυνητικής «αφερεγγυότητας» στις αγορές.
Η μετάδοση στην πραγματική οικονομία
Η αύξηση των αποδόσεων των ομολόγων δεν μένει στις οθόνες των χρηματιστηριακών συναλλαγών. Συμπαρασύρει άμεσα τα επιτόκια των στεγαστικών και επιχειρηματικών δανείων. Το αυξημένο κόστος δανεισμού «παγώνει» την επενδυτική δραστηριότητα, πιέζει τις κερδοφορίες των εταιρειών και απειλεί να οδηγήσει τις οικονομίες σε βαθιά ύφεση. Και φυσικά οδηγεί σε αναγκαστική αύξηση των φόρων.
Η ελληνική διάσταση
Για την Ελλάδα, το διεθνές sell-off αποτελεί μια σοβαρή υπενθύμιση ότι η επίτευξη της επενδυτικής βαθμίδας δεν προσφέρει πλήρη ανοσία. Παρά τη βελτίωση των θεμελιωδών μεγεθών της ελληνικής οικονομίας, το υψηλό ποσοστό δημόσιου χρέους ως προς το ΑΕΠ καθιστά τη χώρα ευάλωτη στις διεθνείς αναταράξεις. Όταν το κόστος δανεισμού της Γερμανίας και της Γαλλίας αυξάνεται, η πίεση στην ελληνική αγορά ομολόγων είναι αναπόφευκτη. Η δημοσιονομική σοβαρότητα και η διατήρηση των πρωτογενών πλεονασμάτων δεν αποτελούν απλά μια ορθή και νοικοκυρεμένη επιλογή. Αποτελεί συνθήκη επιβίωσης. Και είναι απορίας άξιον, πως τα κόμματα της αντιπολίτευσης παριστάνουν τους «φορολέοντες», υποσχόμενα ρυθμίσεις επί ρυθμίσεων και διαγραφές χρεών, με άρωμα σεισάχθειας.
Οι αγορές εκπέμπουν σήμα κινδύνου
Η ψευδαίσθηση ότι τα κράτη μπορούν να δανείζονται επ’ άπειρον χωρίς κόστος, έχει καταρρεύσει. Αν οι κεντρικές τράπεζες και οι κυβερνήσεις δεν συντονίσουν τις ενέργειές τους για την συγκράτηση των ελλειμμάτων και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, το σημερινό sell-off των ομολόγων μπορεί να μετατραπεί στον θρυαλλίδα μιας νέας παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης. Η ιστορία του 2008 μας δίδαξε ότι όταν η πίστη στα θεμελιώδη δεδομένα του συστήματος κλονίζεται, τότε η κατάρρευση μπορεί να είναι ραγδαία και ανεξέλεγκτη.
