Υπάρχουν ορόσημα στην οικονομική και γεωπολιτική ιστορία που λειτουργούν ως ηχηρά καμπανάκια κινδύνου. Η υποχώρηση του στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου (SPR) των Ηνωμένων Πολιτειών κάτω από το ψυχολογικό και στρατηγικό φράγμα των 300 εκατ. βαρελιών, στο χαμηλότερο σημείο από τον Ιανουάριο του 1983, συνιστά αναμφίβολα ένα τέτοιο ορόσημο.
Από τα 726,6 εκατ. βαρέλια του 2009, το «οχυρό» της αμερικανικής ενεργειακής θωράκισης εμφανίζεται επικίνδυνα ισχνό στα 298,7 εκατ. βαρέλια. Σε μια περίοδο που η παγκόσμια σκακιέρα φλέγεται από τις συνεχιζόμενες συγκρούσεις και την ασταθή ροή υδρογονανθράκων από τη Μέση Ανατολή. Αποκαλύπτοντας δομικές παθογένειες, πολιτικές σκοπιμότητες και μια διαρκή υποτίμηση των μακροπρόθεσμων κινδύνων.
Τα αποθέματα βρίσκονται μόλις στο 42% της πλήρους χωρητικότητας
Η πρόσφατη κατακόρυφη πτώση, με την απώλεια 6,1 εκατ. βαρελιών σε μόλις μία εβδομάδα, δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Αλλά έναν ακόμα κρίκο μιας αλυσίδας παρεμβάσεων μεγάλης κλίμακας. Η απόφαση της κυβέρνησης του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να προχωρήσει στην αποδέσμευση 172 εκατ. βαρελιών, ως μια απάντηση στην προσπάθεια της Τεχεράνης να περιορίσει ή να στραγγαλίσει τις μεταφορές πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ, έδειξε πως η Ουάσιγκτον καταναλώνει πλέον ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά «όπλα» που δημιούργησε μετά το πετρελαϊκό σοκ της δεκαετίας του 1970.
Το SPR δημιουργήθηκε το 1975, στον απόηχο του αραβικού πετρελαϊκού εμπάργκο, ακριβώς για να μην μπορεί μια γεωπολιτική κρίση να μετατραπεί σε οικονομική παράλυση. Αποτελώντας για δεκαετίες ένα από τα μεγαλύτερα ενεργειακά «ασφαλιστήρια» του πλανήτη.
Το ερώτημα δεν είναι εάν οι ΗΠΑ διαθέτουν πλέον αρκετό πετρέλαιο. Το ερώτημα είναι πόσο από το στρατηγικό τους απόθεμα και για πόσο χρονικό διάστημα, μπορούν ακόμη να χρησιμοποιήσουν σε μια παρατεταμένη κρίση. Με δεδομένο ότι πριν από την στρατιωτική επιχείρηση ΗΠΑ εναντίον του Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου, το SPR διέθετε περίπου 415 εκατ. βαρέλια, η σημερινή καθίζηση στα 298,7 εκατ. βαρέλια, δείχνει η Ουάσιγκτον επωμίζεται σχεδόν αποκλειστικά το βάρος της σταθεροποίησης των διεθνών αγορών. Η κίνηση αυτή, αν και ταιριάζει στο πλαίσιο των συντονισμένων δράσεων της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας (IEA), η οποία κινητοποίησε συνολικά 400 εκατ. βαρέλια παγκοσμίως, φέρνει το αμερικανικό απόθεμα κοντά στα όρια ασφαλείας του. Αφού η εγκεκριμένη χωρητικότητα των SPR σύμφωνα με το Department of Energy ανέρχεται στα 714 εκατ. βαρέλια, τα οποία αποθηκεύονται σε υπόγεια σπήλαια άλατος κατά μήκος των ακτών του Τέξας και της Λουιζιάνα.
Η μετάλλαξη του SPR, από ασπίδα σε εργαλείο άσκησης πολιτικής
Η φιλοσοφία πίσω από τη δημιουργία του SPR το 1975, ήταν απολύτως ξεκάθαρη. Να αποτελέσει ένα αδιαπέραστο ανάχωμα απέναντι σε πρωτοφανείς γεωπολιτικές διακοπές εφοδιασμού, προστατεύοντας την αμερικανική οικονομία και τους καταναλωτές από εκρηκτικές τιμές.
Έτσι το 2022 η κυβέρνηση Biden αποφάσισε να ρίξει στην αγορά περίπου 180 εκατ. βαρέλια, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και το ενεργειακό σοκ που ακολούθησε. Ήταν η μεγαλύτερη μεμονωμένη αποδέσμευση στην ιστορία του SPR. Η λογική ήταν οικονομικά κατανοητή. Αυξημένη προσφορά στην αγορά, μικρότερη πίεση στις τιμές και περιορισμός των πληθωριστικών επιπτώσεων για αμερικανικά νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Γεγονός που είχε αναλυθεί τον Οκτώβριο του 2022, στο άρθρο: «ΟPEC+ και αποθέματα κρίνουν την τιμή του πετρελαίου» εδώ.
Τον Μάρτιο του 2026, η κυβέρνηση Trump ενεργοποίησε εκ νέου το στρατηγικό απόθεμα, αυτή τη φορά σε ένα πολύ διαφορετικό γεωπολιτικό περιβάλλον. Οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν αποδέσμευση 172 εκατ. βαρελιών. Ο λόγος ήταν ο ίδιος που είχε οδηγήσει στη δημιουργία του SPR πριν από μισό αιώνα, όταν ένας γεωπολιτικός κίνδυνος απειλούσε την ομαλή ροή πετρελαίου.
Μόνο που αυτή τη φορά το επίκεντρο είναι τα Στενά του Ορμούζ. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ειρωνεία. Οι ΗΠΑ έχουν καταφέρει τα τελευταία χρόνια να γίνουν η μεγαλύτερη πετρελαιοπαραγωγός χώρα του κόσμου. Με αποτέλεσμα η ενεργειακή τους εξάρτηση από τη Μέση Ανατολή να έχει μειωθεί δραματικά. Παρόλα αυτά, μια κρίση στο Ορμούζ εξακολουθεί να μπορεί να προκαλέσει τεράστιο πλήγμα στην αμερικανική οικονομία. Γιατί; Διότι η αγορά πετρελαίου είναι μια παγκόσμια αγορά.
O ρόλος του SPR και ο παράγων «χρόνος»
Περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων ενεργειακών ροών διέρχεται από το Στενό του Ορμούζ. Η διατάραξη αυτών των ροών δεν σημαίνει ότι σταματούν οι αμερικανικές πετρελαιοπηγές.
Σημαίνει ότι μειώνεται η παγκόσμια προσφορά. Και όταν μειώνεται η παγκόσμια προσφορά, αυξάνεται η παγκόσμια τιμή. Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο το SPR αποκτά αξία. Το SPR δεν δημιουργήθηκε για να κάνει τις ΗΠΑ αυτάρκεις. Δημιουργήθηκε για να «αγοράζει χρόνο». Χρόνο μέχρι να αυξηθεί εκ νέου η παραγωγή. Χρόνο μέχρι να ξαναλειτουργήσουν τα διυλιστήρια. Χρόνο μέχρι να βρεθούν εναλλακτικές διαδρομές. Χρόνο μέχρι να αποκατασταθεί η ενεργειακή εφοδιαστική αλυσίδα. Και χρόνο μέχρι να υποχωρήσει ο πανικός και να επανέλθει η ομαλότητα στις αγορές.
Ε, αυτός ο χρόνος είναι σήμερα ακριβότερος από ποτέ.
Το κρυφό πρόβλημα των Αμερικανών Στρατηγικών Αποθεμάτων
Το μείζον ζήτημα του SPR δεν περιορίζεται αποκλειστικά στον αριθμό των βαρελιών που αναγράφονται στις μηνιαίες εκθέσεις του Υπουργείου Ενέργειας. Έκθεση του αμερικανικού Government Accountability Office (GAO) έχει προειδοποιήσει ότι το SPR αντιμετωπίζει σημαντικές καθυστερήσεις συντήρησης και προβλήματα υποδομών. Το GAO σημειώνει ότι η επιχειρησιακή δυνατότητα του αποθέματος έχει περιοριστεί σημαντικά, ενώ η δυνατότητα επαναπλήρωσης είναι επίσης χαμηλότερη από τις αρχικές προδιαγραφές. Με δυο λόγια, η φυσική και τεχνολογική κατάσταση των εγκαταστάσεων του SPR παρουσιάζει σοβαρά σημάδια κόπωσης.
Λόγω ετών υποεπένδυσης και καθυστερήσεων στον εκσυγχρονισμό των υποδομών, σημαντικό ποσοστό του αποθέματος δεν είναι άμεσα διαθέσιμο για άντληση, εξαιτίας τεχνικών εργασιών, περιορισμών στα σπήλαια άλατος και προβλημάτων στους αγωγούς. Αναλυτές της αγοράς επισημαίνουν ότι η πραγματική ικανότητα αντίδρασης του συστήματος υπολείπεται σημαντικά των θεωρητικών προδιαγραφών του σχεδιασμού του. Με άλλα λόγια, ακόμη και τα βαρέλια που «υπάρχουν στα χαρτιά» ενδέχεται να απαιτούν σύνθετες και χρονοβόρες διαδικασίες για να φτάσουν στην αγορά σε περίπτωση μιας ξαφνικής, ολικής ενεργειακής κρίσης.
Ως αποτέλεσμα το πρόβλημα του SPR από καθαρά λογιστικό μετατρέπεται και σε στρατηγικό. Διότι ένα βαρέλι που βρίσκεται αποθηκευμένο μέσα σε ένα σπήλαιο και δεν μπορεί να διοχετευτεί με ταχύτητα στην αγορά δεν έχει την ίδια αξία με ένα βαρέλι που μπορεί να διοχετευθεί άμεσα. Το SPR είναι επομένως ένας συνδυασμός αποθέματος και υποδομών. Και αν το ένα από τα δύο αποδυναμωθεί, αποδυναμώνεται ολόκληρο το σύστημα και η αποτελεσματικότητα του αφήνει ένα κενό.
Το παράδοξο της αμερικανικής ενεργειακής υπερδύναμης
Ποτέ άλλοτε οι ΗΠΑ δεν ήταν τόσο ισχυρές ενεργειακά. Αλλά ταυτόχρονα ποτέ άλλοτε τις τελευταίες δεκαετίες δεν είχαν τόσο χαμηλό στρατηγικό απόθεμα. Οι ΗΠΑ παράγουν τεράστιες ποσότητες πετρελαίου, διαθέτουν τεράστια παραγωγική δυναμικότητα και έχουν ανατρέψει την ενεργειακή γεωγραφία του πλανήτη χάρη στην επανάσταση του shale oil. Όμως αυτό δεν καταργεί τη χρησιμότητα του SPR. Αντίθετα, η σημερινή κρίση αποδεικνύει ότι η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι συνώνυμη με την ενεργειακή παραγωγή. Είναι συνάρτηση της παραγωγής, των αποθεμάτων, των διυλιστηρίων, των αγωγών, των θαλάσσιων οδών και πάνω από όλα της γεωπολιτικής.
Το αμερικανικό υπουργείο Ενέργειας έχει ήδη υπογραμμίσει την ανάγκη επαναπλήρωσης του αποθέματος. Όμως η ανάγκη αυτή βρίσκεται αντιμέτωπη με δυο κομβικές ερωτήσεις. Η πρώτη αφορά την τιμή που θα αγοραστεί το πετρέλαιο και η δεύτερη αφορά την ταχύτητα εκτέλεσης της διαδικασίας.
Εδώ δημιουργείται ένα δεύτερο παράδοξο. Η Ουάσιγκτον θέλει χαμηλές τιμές πετρελαίου για να περιορίσει τον πληθωρισμό και να στηρίξει τον καταναλωτή. Ταυτόχρονα θέλει να αγοράσει εκατοντάδες εκατομμύρια βαρέλια για να ξαναγεμίσει το SPR. Όμως όσο αγοράζει, αυξάνει τη ζήτηση. Και όσο αυξάνει τη ζήτηση, δημιουργεί ανοδική πίεση στις τιμές. Επομένως αναπλήρωση του SPR, μπορεί να εξελιχθεί σε μια από τις μεγαλύτερες κρατικές επιχειρήσεις αγοράς πετρελαίου των επόμενων ετών.
Η ανάγκη επαναχάραξης της στρατηγικής του SPR
Η πτώση των στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου κάτω από τα 300 εκατομμύρια βαρέλια χτυπάει καμπανάκι για την Ουάσιγκτον, αλλά και ευρύτερα για τη Δύση. Η ενεργειακή μετάβαση μπορεί να βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα, πλην όμως οι παραδοσιακοί υδρογονάνθρακες παραμένουν η κεντρική ενεργειακή αρτηρία της παγκόσμιας οικονομίας.
Το SPR δημιουργήθηκε για να προστατεύει τις Ηνωμένες Πολιτείες από τα απρόβλεπτα γεωπολιτικά σοκ και όχι για να καλύπτει τα κενά μιας κοντόφθαλμης πολιτικής διαχείρισης των τιμών, όπως είχε αναλυθεί τον Ιούνιο του 2023 στο άρθρο: «Γιατί οι traders δεν κυνηγούν το πετρέλαιο», εδώ https://www.liberal.gr/agores/giati-oi-traders-den-kynigoyn-petrelaio.
Αν η αμερικανική κυβέρνηση επιθυμεί να διατηρήσει τον ηγετικό της ρόλο και την ενεργειακή της ασφάλεια, η δέσμευση της για την επιθετική αναπλήρωση και τον ριζικό εκσυγχρονισμό των υποδομών του SPR δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική αναγκαιότητα, αλλά μια εθνική προτεραιότητα για την παραμονή των ΗΠΑ στο θρόνο της ενεργειακής κυριαρχίας. Καθώς στη γεωπολιτική ιστορία, έχει αποδειχθεί πως τα «άδεια οχυρά», δεν κατάφεραν ποτέ να αποτρέψουν τους εισβολείς.
