«Αν οι Ευρωπαίοι πιστέψουν στον εαυτό τους, μπορούν να καταφέρουν ακόμα περισσότερα. Η απόδειξη είναι αυτό που συμβαίνει στην Ελλάδα», επισημαίνει ο πρόεδρος και CEO της Euronext, Stéphane Boujnah, σε συνέντευξή του στο Liberal
Όπως δηλώνει, «το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι οι άνθρωποί της. Αυτό που εντυπωσιάζει στην Ελλάδα είναι το πόσο καταρτισμένο, επαγγελματικό και εξειδικευμένο είναι το ανθρώπινο δυναμικό της και, ταυτόχρονα, πόσο ανοιχτό στον κόσμο είναι».
Συνέντευξη στον Κωνσταντίνο Χαροκόπο
Κύριε Boujnah, για τους αναγνώστες του Liberal.gr που δεν παρακολουθούν στενά τις ευρωπαϊκές αγορές, πώς θα περιγράφατε σήμερα την Euronext; Πόσες αγορές περιλαμβάνει πλέον ο Όμιλος; Ποιο είναι το συνολικό του μέγεθος, τόσο σε αριθμό εισηγμένων εταιρειών όσο και σε όρους χρηματιστηριακής κεφαλαιοποίησης; Και πώς έχει εξελιχθεί αυτή η εικόνα την τελευταία δεκαετία υπό την ηγεσία σας;
Θα πρέπει να βλέπετε την Euronext ως μια πραγματικά ενοποιημένη, πανευρωπαϊκή πλατφόρμα, η οποία λειτουργεί μέσα σε μια ενιαία ευρωπαϊκή αγορά. Πρόκειται για τις κεφαλαιαγορές του Άμστερνταμ, της Αθήνας, των Βρυξελλών, του Δουβλίνου, της Λισσαβόνας, του Μιλάνου, του Όσλο και του Παρισιού. Και, προκειμένου αυτό το μοντέλο να λειτουργεί αποτελεσματικά, διαθέτουμε μία ενιαία τεχνολογική πλατφόρμα, μία ενιαία δεξαμενή ρευστότητας, ένα ενιαίο βιβλίο εντολών και ένα εναρμονισμένο κανονιστικό πλαίσιο.
Και η Ελλάδα θα αποτελεί ουσιαστικά μέρος αυτής της ενοποιημένης πλατφόρμας από τον Ιούνιο του 2027, παρότι ήδη λειτουργεί ως μέλος του Ομίλου.
Σε ό,τι αφορά το μέγεθος, η συνολική χρηματιστηριακή κεφαλαιοποίηση των εταιρειών που είναι εισηγμένες σε αυτή την ενιαία, ευρωπαϊκά ενοποιημένη πλατφόρμα ανέρχεται σε περίπου 7 τρισ. ευρώ.
Για να δώσω μια τάξη μεγέθους, πρόκειται για περίπου το διπλάσιο της κεφαλαιοποίησης της χρηματιστηριακής αγοράς του Λονδίνου. Και σε όρους μέσης ημερήσιας αξίας συναλλαγών σε μετοχές στην Euronext, αντιστοιχούμε στο 25% έως 30% της συνολικής αξίας συναλλαγών στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελβετίας και του Ηνωμένου Βασιλείου.
Σε απόλυτους όρους, αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 14-15 δισ. ευρώ την ημέρα. Και πάλι, πρόκειται για παραπάνω από το διπλάσιο του όγκου συναλλαγών που πραγματοποιούνται στο Λονδίνο. Ως εκ τούτου, η Euronext είναι ξεκάθαρα ο μεγαλύτερος τόπος διαπραγμάτευσης μετοχών στην Ευρώπη.
Όμως η Euronext είναι πολύ περισσότερα από τις μετοχές. Ο Όμιλος έχει επίσης δραστηριότητα στη διαπραγμάτευση άλλων κατηγοριών περιουσιακών στοιχείων, όπως η ενέργεια. Διαθέτουμε μερίδιο αγοράς 90% στη διαπραγμάτευση ηλεκτρικής ενέργειας σε Σκανδιναβικές και σε χώρες της Βαλτικής. Και πλέον είμαστε ο μεγαλύτερος μέτοχος της HEnEx στην Ελλάδα.
Ως εκ τούτου, συμμετέχουμε ενεργά στην αναδιάρθρωση της ευρωπαϊκής αγοράς διαπραγμάτευσης ενέργειας. Δραστηριοποιούμαστε επίσης πολύ ενεργά στην αγορά κρατικού χρέους, έναν τομέα που είναι σήμερα λιγότερο σημαντικός για την Ελλάδα απ’ ό,τι ήταν στο παρελθόν. Ωστόσο, η MTS είναι σαφώς μια πλατφόρμα που οργανώνει την ηλεκτρονική διαπραγμάτευση και παρέχει ηλεκτρονική ρευστότητα για το ιταλικό κρατικό χρέος, καθώς και, ολοένα και περισσότερο, για κρατικό χρέος άλλων χωρών, όπως η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Ολλανδία. Πρόκειται, λοιπόν, για έναν ακόμη τομέα στον οποίο έχουμε πολύ έντονη δραστηριότητα.
Ένας ακόμη τομέας είναι το Forex, όπου διαθέτουμε τόπους διαπραγμάτευσης στο Λονδίνο, τη Σιγκαπούρη και τη Νέα Υόρκη. Δραστηριοποιούμαστε επίσης στις αγορές αγροτικών εμπορευμάτων, κυρίως στο σιτάρι, το καλαμπόκι και την ελαιοκράμβη.
Είμαστε, επομένως, ιδιαίτερα ενεργοί σε όλους αυτούς τους τομείς διαπραγμάτευσης. Ωστόσο, όλες αυτές οι δραστηριότητες διαπραγμάτευσης αντιπροσωπεύουν περίπου το 40% του συνολικού επιχειρηματικού μοντέλου της Euronext. Το υπόλοιπο 60% αφορά δραστηριότητες που δεν συνδέονται με τον όγκο συναλλαγών, όπως η τεχνολογία, τα δεδομένα, οι υπηρεσίες μετά τη συναλλαγή, ο διακανονισμός, η εκκαθάριση κ.ά.
Σήμερα έχουμε περισσότερες από 1.800 εισηγμένες εταιρείες στην Euronext. Και αυτό μας καθιστά αναμφίβολα τη μεγαλύτερη υποδομή κεφαλαιαγορών στην Ευρώπη.
Ποιο είναι, λοιπόν, το επόμενο στρατηγικό σας βήμα; Υπάρχουν αυτή την περίοδο στην Ευρώπη ευκαιρίες για ενοποίηση που εξετάζετε; Και πού βλέπετε την Euronext σε πέντε χρόνια από σήμερα;
Υπάρχουν δυνητικά ευκαιρίες για περαιτέρω ενοποίηση. Αλλά, ξέρετε, οι συγχωνεύσεις και εξαγορές είναι ένα «παιχνίδι» μεταξύ ενηλίκων που συναινούν. Μπορεί να είσαι πρόθυμος αγοραστής, αλλά αν δεν υπάρχει πρόθυμος πωλητής, συμφωνία δεν υπάρχει. Υπάρχει αυτό το αστείο με τον τύπο που λέει: «Θα παντρευτώ την κόρη του Rothschild». Έχει γίνει το 50%, επειδή εγώ συμφωνώ.
Αυτή είναι, λοιπόν, η ουσία των συμφωνιών M&A. Μια συμφωνία M&A πραγματοποιείται όταν υπάρχουν πρόθυμοι πωλητές. Τα πράγματα αλλάζουν. Οι εταιρείες δεν είναι προς πώληση μέχρι να αποφασίσουν να είναι προς πώληση. Όπως ακριβώς συμβαίνει και με ένα σπίτι: δεν είναι προς πώληση μέχρι να υπάρξει ένα διαζύγιο, μια διαδοχή ή μέχρι οι ιδιοκτήτες να θελήσουν να μετακομίσουν κάπου αλλού διότι βρίσκουν μία άλλη δουλειά.
Αυτές είναι οι συνθήκες που δημιουργούν την ανακύκλωση περιουσιακών στοιχείων. Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχουν σημαντικές ευκαιρίες, ώριμες να προχωρήσουν. Πριν από λίγες ημέρες, για παράδειγμα, ανέφερα ότι, σε θεωρητικό επίπεδο, ένας συνδυασμός μεταξύ της Euronext και της Deutsche Börse θα μπορούσε να έχει νόημα, ακόμη και αν υπάρχουν πολλά εμπόδια και σημαντικά ζητήματα ανταγωνισμού. Και ακόμη κι αν, πιθανότατα, το ορθότερο θα ήταν να επικεντρωθούμε στις αμιγώς χρηματιστηριακές αγορές μετοχών και όχι σε μια πλήρη συγχώνευση των δύο ομίλων .Σε κάθε περίπτωση, δεν υπάρχει καμία εν εξελίξει συζήτηση μεταξύ της Euronext και της Deutsche Börse.
Το ίδιο ισχύει και για τη Nasdaq Nordics, η οποία αποτελεί μια ιδιαίτερα επιτυχημένη πλατφόρμα στις σκανδιναβικές αγορές. Εμείς λειτουργούμε το Oslo Børs, επίσης μια ιδιαίτερα επιτυχημένη πλατφόρμα στις σκανδιναβικές αγορές.
Θα θέλαμε πολύ να εντάξουμε τα περιουσιακά στοιχεία της Nasdaq Nordics στην Euronext, αλλά η Nasdaq δεν ενδιαφέρεται να αποεπενδύσει από τα περιουσιακά της στοιχεία στις σκανδιναβικές αγορές. Το ίδιο ισχύει και για την BME στην Ισπανία. Η BME θα ήταν πιθανότατα μια καλή προσθήκη στην Euronext.
Όμως η SIX, ο ελβετικός όμιλος που κατέχει την BME, δεν ενδιαφέρεται να εντάξει την BME στον ευρωπαϊκό όμιλο. Χρειάζεσαι, λοιπόν, πρόθυμους εταίρους.
Η θέση μας είναι πολύ απλή: η Euronext είναι ένα ανοιχτό ευρωπαϊκό εγχείρημα. Όποτε οι εταίροι αποφασίζουν ότι θέλουν να συμμετάσχουν σε αυτή την κοινή φιλοδοξία, είμαστε έτοιμοι να συζητήσουμε. Όπως συνέβη και με την Αθήνα. Το ATHEX δεν ήταν προς πώληση μέχρι τη στιγμή που προσκληθήκαμε να εξετάσουμε μια προσφορά και μας διαβεβαίωσαν ότι θα ήμασταν ευπρόσδεκτοι. Κάνουμε συμφωνίες όταν μας προσκαλούν
Όπως όλοι γνωρίζουμε, η Ευρώπη διαθέτει ένα τεράστιο απόθεμα αποταμιεύσεων. Ωστόσο, ένα πολύ μικρό μέρος αυτού του κεφαλαίου κατευθύνεται στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, την καινοτομία και τις κεφαλαιαγορές. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτό το διαρθρωτικό πρόβλημα μέσω της στρατηγικής για την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (Savings and Investments Union). Θα μπορούσατε να εξηγήσετε τους βασικούς στόχους αυτής της στρατηγικής και, σε πρακτικό επίπεδο, πώς πιστεύετε ότι μπορεί να συμβάλει στην κατεύθυνση μεγαλύτερου μέρους των ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων προς παραγωγικές επενδύσεις και τις ευρωπαϊκές κεφαλαιαγορές;
Οι κεφαλαιαγορές στην Ευρώπη παραμένουν κατακερματισμένες για πολλούς λόγους. Ένας από αυτούς είναι αυτό που αποκαλώ εθνικό φυλετισμό.
Τον φυλετισμό εκείνον όπου οι άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν πω; ό,τι συμβαίνει μέσα στο δικό τους χωριό είναι ο μόνος τρόπος για να γίνουν οι άνθρωποι πιο ευημερείς και πιο αποτελεσματικοί, επειδή θεωρούν ότι το να χτίζεις μεγάλα τείχη είναι ο καλύτερος τρόπος για να προστατευτείς από τους βαρβάρους. Η πραγματικότητα, όμως, είναι ότι η πραγματική δύναμη βρίσκεται στην ενότητα. Επομένως, όσο οι άνθρωποι προτιμούν να αποτυγχάνουν ξεχωριστά αντί να επιτυγχάνουν μαζί, θα αντιμετωπίζουμε προβλήματα.
Το ερώτημα, λοιπόν, είναι πώς αποκατακερματίζουμε τις αγορές, πώς προχωρούμε στην ενοποίησή τους και πώς αίρουμε τα εμπόδια. Συχνά συγκρίνω αυτή την προσπάθεια με τη Σένγκεν. Πιστεύω ότι, όπως όλοι μας αισθανόμαστε μεγαλύτερη ελευθερία όταν ταξιδεύουμε στο Παρίσι, στο Μιλάνο ή στη Φρανκφούρτη χωρίς να χρειάζεται να δείξουμε το διαβατήριό μας — και αυτό μας αρέσει — έτσι πρέπει να βρούμε τρόπους ώστε το κεφάλαιο να μπορεί να κυκλοφορεί εύκολα, χωρίς τοπικούς «φύλακες» που ελέγχουν την πρόσβαση.
Η Σένγκεν έγινε πραγματικότητα επειδή κανείς δεν ρώτησε τις συνοριακές αρχές τι γνώμη είχαν. Αν οι πολιτικοί ηγέτες είχαν ρωτήσει τις συνοριακές αρχές τι πίστευαν για τη Σένγκεν, θα είχαν ακούσει για το έγκλημα, τη μετανάστευση και άλλα παρόμοια. Υπήρξε, όμως, μια ομάδα πολιτικών ηγετών που είπε: «Θα βρούμε τη λύση στην πορεία».
Και η αξία της ελεύθερης μετακίνησης των ανθρώπων σε ολόκληρη την Ευρώπη, χωρίς να χρειάζεται να επιδεικνύουν το διαβατήριό τους, είναι πολύ μεγαλύτερη από τα προβλήματα που ενδέχεται να δημιουργήσει.Το ίδιο ισχύει και για τις κεφαλαιαγορές. Χρειαζόμαστε μια κατάσταση πραγματικής αποκατακερματοποίησης.
Γι’ αυτό και είναι τόσο σημαντική η ενιαία εποπτεία. Σήμερα, όταν η Euronext αντιμετωπίζει ένα ζήτημα, πρέπει να απευθυνθούμε σε οκτώ διαφορετικούς επόπτες και πολύ συχνά λαμβάνουμε οκτώ διαφορετικές απαντήσεις. Τα καλά νέα είναι ότι αυτή η παρωχημένη προσέγγιση βρίσκεται πλέον προς το τέλος της και είναι πολύ πιθανό ότι σύντομα, τον Οκτώβριο, θα πρέπει να έχουμε μια συμφωνία στο Συμβούλιο της ΕΕ προς την κατεύθυνση της ενιαίας εποπτείας.
Ελπίζω, τον Νοέμβριο ή τον Δεκέμβριο, θα πρέπει να έχουμε και την ψηφοφορία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προς την ίδια κατεύθυνση.
Και μέσα σε δύο χρόνια θα έχουμε μια ενιαία εποπτεία, στο πλαίσιο της οποίας οι εθνικές εποπτικές αρχές θα εξακολουθούν να εποπτεύουν τις τοπικές εισηγμένες εταιρείες, αλλά όταν πρόκειται για υποδομές της αγοράς, οίκους εκκαθάρισης, κεντρικά αποθετήρια τίτλων (CSDs) κ.λπ., θα υπάρχει ομοσπονδιακή εποπτεία, όπως ακριβώς υπάρχει ομοσπονδιακή εποπτεία για τις τράπεζες με έδρα τη Φρανκφούρτη.
Δεν θα έχουμε πλέον κατακερματισμό, γιατί όταν θα θέτουμε μία ερώτηση, θα λαμβάνουμε μία απάντηση και αυτή θα ισχύει παντού.
Πιστεύω πραγματικά ότι γινόμαστε μάρτυρες μιας ιστορικής επιτάχυνσης. Η εθνική εποπτεία θα καταστεί σταδιακά τόσο πολύ μέρος της ιστορίας όσο η ελληνική δραχμή, το γαλλικό φράγκο ή το γερμανικό μάρκο — μια υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσε η Ευρώπη πριν από τη βαθύτερη ευρωπαϊκή ενοποίηση.
Επομένως, είμαι πολύ αισιόδοξος, γιατί για πρώτη φορά βλέπουμε τα πράγματα να επιταχύνονται με πολύ μεγάλη δυναμική σε αυτό το εγχείρημα.
Μπορεί, λοιπόν, η Ευρώπη, συνολικά, να δημιουργήσει μια ενιαία κεφαλαιαγορά ικανή να ανταγωνιστεί το μέγεθος, τη ρευστότητα και την ελκυστικότητα της Wall Street;
Ναι. Απολύτως. Και ήδη το κάνουμε. Η απόδειξη βρίσκεται στα ίδια τα στοιχεία.
Σήμερα, τα δύο τρίτα — 66% — των ευρωπαϊκών εταιρειών που είναι εισηγμένες ή επιδιώκουν να εισαχθούν σε χρηματιστήριο στις ΗΠΑ προέρχονται από τρεις χώρες: το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γερμανία και την Ελβετία. Γιατί; Επειδή η χρηματιστηριακή αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου δεν είναι πλέον αυτή που ήταν.
Είναι πολύ πιο ρηχή από ό,τι ήταν στο παρελθόν και είναι, αναμφίβολα, κατά το ήμισυ μικρότερη από την ευρωπαϊκή αγορά μετοχών της Euronext. Η αγορά της Φρανκφούρτης ήταν ανέκαθεν ρηχή, για μια σειρά από ιστορικούς λόγους, και είναι πολύ, πολύ μικρότερη από την αγορά της Euronext. Το ίδιο ισχύει και για την ελβετική αγορά.
Επομένως, όταν προέρχεσαι από αυτές τις χώρες, υπάρχει ένα σαφές arbitrage, μια πραγματική επιλογή ανάμεσα στα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του να είσαι εισηγμένος στην εγχώρια αγορά, η οποία έχει μικρότερη ρευστότητα, και του να είσαι εισηγμένος σε μια αγορά με εξαιρετικά υψηλή ρευστότητα, όπως η Νέα Υόρκη.
Δεν λέω ότι δεν χάνουμε εταιρείες προς τις ΗΠΑ. Τις χάνουμε. Όμως όχι στον βαθμό που αυτό παρατηρείται σε χώρες που δεν είναι ενσωματωμένες. Όσοι επιλέγουν να παραμείνουν μόνοι τους είναι καταδικασμένοι να χάσουν ρευστότητα. Όσοι επιλέγουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους έχουν μια ευκαιρία. Και αυτό ακριβώς προσπαθούμε να προωθήσουμε.
Υπάρχει επίσης ένας ακόμη παράγοντας, που αφορά την απόδοση μετά την IPO. Μετά την IPO, η επίδοση των εταιρειών που εισάγονται σε ευρωπαϊκές αγορές είναι καλύτερη από την αντίστοιχη επίδοση των εταιρειών που εισάγονται στις ΗΠΑ.
Γιατί; Επειδή, όπως ανέφερε ο κ. Παππάς κατά την IPO της Star Bulk Carriers, στις ΗΠΑ υπάρχει πάντα ο πειρασμός να τιμολογηθεί μια εταιρεία σε υψηλά επίπεδα. Ουσιαστικά, αυτό σημαίνει μεταφορά αξίας προς τους πωλητές ή τους υφιστάμενους μετόχους και περιορισμό των προοπτικών ανάπτυξης για τους νέους μετόχους. Στην Ευρώπη, ο πειρασμός είναι ακριβώς ο αντίθετος. Όπως ανέφερε ο κ. Παππάς, υπάρχει η διάθεση να υπάρξει μια λογική αποτίμηση, ώστε οι νέοι μέτοχοι να μπορούν να αποκομίσουν μέρος της αξίας που θα δημιουργηθεί στο μέλλον. Επομένως, η επίδοση μετά την IPO — και έχουμε τα στοιχεία και τους αριθμούς που το αποδεικνύουν — είναι ισχυρότερη στην Ευρώπη από ό,τι στις ΗΠΑ.
Όμως, στο τέλος της ημέρας, αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να δημιουργήσουμε μια αγορά με ρευστότητα. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο καταφέραμε να προσελκύσουμε τη Star Bulk για να εισαχθεί στην Αθήνα. Η Star Bulk είναι μια εμπορική εταιρεία και οι αποφάσεις της καθοδηγούνται από μακροπρόθεσμα επιχειρηματικά κριτήρια.
Και γιατί επέλεξαν την Ελλάδα; Μπορείτε να τους το ρωτήσετε. Εγώ, όμως, πιστεύω ότι ένας από τους λόγους είναι πως η Ελλάδα δεν είναι πλέον μια απομονωμένη χρηματιστηριακή αγορά. Αποτελεί μέρος μιας πολύ βαθύτερης αγοράς. Η Ελλάδα έχει επίσης πολύ μεγαλύτερη προβολή μέσω των διεθνών δεικτών. Παράλληλα, όμως, αλλάζει και η προσέγγιση των ΗΠΑ.
Γενικότερα — και αυτή είναι μια προσωπική μου παρατήρηση, όχι κάτι που συνδέεται με τη Star Bulk — πιστεύω ότι όλοι αναγνωρίζουν πως οι ΗΠΑ είναι σήμερα διαφορετικές από ό,τι ήταν πριν από μερικά χρόνια. Η σχέση της πολιτικής εξουσίας με τον επιχειρηματικό κόσμο είναι σήμερα διαφορετική.
Το Κράτος Δικαίου είναι πιο αδύναμο. Υπάρχουν εντάσεις που προκαλούμε οι ίδιοι, όπως οι εντάσεις με τις γειτονικές χώρες, η αβεβαιότητα γύρω από τους δασμούς, η αβεβαιότητα σχετικά με το κόστος των αγαθών, η αβεβαιότητα για τα επιτόκια, η αβεβαιότητα για τον πληθωρισμό, η αβεβαιότητα για την αποτίμηση του δολαρίου λόγω της φούσκας του χρέους και ούτω καθεξής. Όλα αυτά δημιουργούν πολύ μεγαλύτερη αβεβαιότητα γύρω από το περιβάλλον στις ΗΠΑ απ’ ό,τι υπήρχε στο παρελθόν.
Επομένως, σε μεγάλο βαθμό, η Ευρώπη μπορεί να προσφέρει χαμηλότερες αποτιμήσεις — όχι σε όλους τους κλάδους, αλλά σε ορισμένους — σε συνδυασμό με ένα πολύ, πολύ, πολύ πιο διαχειρίσιμο προφίλ κινδύνου. Και επίσης, παρατηρώ στην πράξη ότι υπάρχει σημαντική εισροή παγκόσμιων κεφαλαίων προς την Ευρώπη, η οποία ξεκίνησε στα τέλη του 2024 και συνεχίζεται σταθερά.
Ο υπόλοιπος κόσμος θεωρεί ότι η Ευρώπη αποτελεί ασφαλές καταφύγιο, ίσως όχι με τις ίδιες αποδόσεις που προσφέρουν τα περιουσιακά στοιχεία που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη στις ΗΠΑ, αλλά με πολύ χαμηλότερο προφίλ κινδύνου.
Επομένως, είμαι πεπεισμένος ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε. Δεν είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε απλώς ένα είδος όμορφου τόπου όπου οι άνθρωποι έρχονται για να ξοδέψουν τα χρήματα που βγάζουν αλλού.
Είμαστε μια ήπειρος με επιχειρηματίες, όχι μόνο με το Λούβρο στη Γαλλία, την Καπέλα Σιξτίνα στη Ρώμη, την Ακρόπολη στην Ελλάδα και τα κανάλια στο Άμστερνταμ. Είμαστε ένας τόπος με την ASML, την Airbus, τη Star Bulk, την Theon και κάθε είδους σπουδαίες επιχειρηματικές πρωτοβουλίες. Γι’ αυτό είμαι εξαιρετικά αισιόδοξος.
Απλώς πρέπει να έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη στον εαυτό μας απ’ όση έχουμε σήμερα. Η αυτοπεποίθηση είναι ο βασικός μοχλός της επιτυχίας και όλα τα υπόλοιπα είναι πολλή τύχη και λίγο ταλέντο. Όμως ο βασικός παράγοντας της επιτυχίας είναι η αυτοπεποίθηση και η αποφασιστικότητα.
Και αν οι Ευρωπαίοι πιστέψουν στον εαυτό τους, μπορούν να τα καταφέρουν. Η απόδειξη είναι αυτό που συμβαίνει στην Ελλάδα. Πιστεύετε ότι αυτοί οι Έλληνες επιχειρηματίες ήταν τυχεροί; Δεν ήταν τυχεροί.
Τα τελευταία 20 χρόνια, όποιος ήταν 18 ετών το 2010 δεν ήταν τυχερός που βρισκόταν στην Ελλάδα. Και παρ’ όλα αυτά, τα κατάφερε. Και αυτό συνέβη επειδή πίστεψε στον εαυτό του και είχε την αποφασιστικότητα να το κάνει.
Επομένως, πιστεύω ότι αν μια ολόκληρη γενιά Ελλήνων πολιτών κατάφερε να τα βγάλει πέρα και να δείξει πόσο ανθεκτική μπορεί να είναι, τότε μπορεί να τα καταφέρει και η υπόλοιπη Ευρώπη.
Ας μιλήσουμε, λοιπόν, για την Ελλάδα. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα τρία σημαντικότερα οφέλη που φέρνει η εξαγορά και η ενσωμάτωση του Χρηματιστηρίου Αθηνών για το ελληνική κεφαλαιαγορά συνολικά;
Ταλέντο, ταλέντο και ταλέντο.
Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι οι άνθρωποί της. Αυτό που εντυπωσιάζει στην Ελλάδα είναι το πόσο καταρτισμένο, επαγγελματικό και εξειδικευμένο είναι το ανθρώπινο δυναμικό της και, ταυτόχρονα, πόσο ανοιχτό στον κόσμο είναι. Για κάθε λογής ιστορικούς λόγους, οι Έλληνες ήταν ανέκαθεν περισσότερο εκτεθειμένοι στην παγκοσμιοποίηση, πολύ πριν καν εφευρεθεί η λέξη «παγκοσμιοποίηση».
Η Ελλάδα είναι εδώ και αιώνες ένας τόπος όπου οι άνθρωποι παίρνουν το καράβι. Ταξιδεύουν. Δημιουργούν επιχειρήσεις στη Μαύρη Θάλασσα.
Δημιουργούν επιχειρήσεις στη Δυτική Μεσόγειο. Μεταναστεύουν στις ΗΠΑ ή στην Αυστραλία όταν οι καιροί είναι δύσκολοι και διατηρούν κάποια σύνδεση με την πατρίδα. Και, κατά μέσο όρο, η προσέγγιση της Ελλάδας απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο είναι πολύ, πολύ πιο ανοιχτή από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Κατά κάποιον τρόπο, μοιάζει με την Ολλανδία. Σε διανοητικό επίπεδο, βρίσκω ότι η ολλανδική προσέγγιση στο εμπόριο είναι η πιο κοντινή στην ελληνική. Και αυτό αντανακλάται και στην εκπαίδευση. Η Ελλάδα είναι μια χώρα όπου οι οικογένειες αποταμιεύουν χρήματα για να στείλουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν στο εξωτερικό.
Στο μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης Ευρώπης, μόνο οι άνθρωποι που διαθέτουν πολλά χρήματα στέλνουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν στο εξωτερικό. Εδώ, η επένδυση στην εκπαίδευση είναι, κατά μέσο όρο, δυσανάλογα μεγάλη. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της μεγάλης χρηματοπιστωτικής κρίσης, τα πάντα — κάθε δημόσια υπηρεσία — κατέρρευσαν σοβαρά. Ωστόσο, σε σχετικούς όρους, ο τομέας που επηρεάστηκε λιγότερο από τους υπόλοιπους, παρότι και αυτός επηρεάστηκε, ήταν η εκπαίδευση.
Καταφέρατε να διατηρήσετε, στο δημοτικό, στο γυμνάσιο, στο λύκειο και στο πανεπιστήμιο, ένα αξιοπρεπές επίπεδο εκπαιδευτικών και ένα αξιοπρεπές επίπεδο οργανωμένων προγραμμάτων. Και, σε έναν βαθμό, το εκπαιδευτικό σύστημα επηρεάστηκε πολύ λιγότερο από ό,τι, για παράδειγμα, το σύστημα υγείας. Έτσι, αυτή η δέσμευση στην εκπαίδευση, στη νεολαία, στην ανώτατη εκπαίδευση στο εξωτερικό και στην παγκοσμιοποίηση δημιουργεί σήμερα μια μοναδική συγκέντρωση ανθρώπων με ισχυρή εμπειρία στο εξωτερικό ή με έκθεση στον υπόλοιπο κόσμο. Και πάνω σε όλα αυτά — και συγχωρέστε με αν ακούγομαι λίγο ποιητικός — πιστεύω ότι η λέξη «φιλοξενία» δεν επινοήθηκε έτσι τυχαία. Δεν είναι απλώς μια έννοια, είναι μια πραγματικότητα: αυτή η ευκολία με την οποία συνδέεσαι με τον υπόλοιπο κόσμο.
Για μένα, η βασική αξία της Ελλάδας είναι οι επιχειρηματίες της, οι άνθρωποί της που έχουν παγκόσμια οπτική και η ευελιξία της. Φυσικά, δεν είναι όλα ρόδινα. Πολλοί άνθρωποι επηρεάστηκαν βαθιά από την κρίση και εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Όμως, συνολικά, αυτό που μπορείς να βρεις εδώ είναι το ταλέντο να κάνεις τα πράγματα να συμβούν, το ταλέντο να δημιουργείς επιχειρήσεις και να τις αναπτύσσεις και να έχεις παγκόσμιες φιλοδοξίες.
Η ψηφιοποίηση της ελληνικής κοινωνίας, σε ορισμένους τομείς, είναι πολύ πιο προχωρημένη από ό,τι σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Σε ορισμένους τομείς, η ψηφιοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών βρίσκεται πιο κοντά στην Εσθονία ή τη Λετονία παρά στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Γνωρίζω ότι ο υπουργός Πιερρακάκης έδωσε μεγάλη έμφαση προς αυτή την κατεύθυνση όταν ήταν υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και τώρα, ως υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών.
Πιστεύω ότι η κοινωνία είναι προχωρημένη και ότι το θεσμικό σύστημα προχωρά εξαιρετικά καλά. Και, όπως προσπάθησα να το εκφράσω νωρίτερα, ο τρόπος με τον οποίο ο υπόλοιπος κόσμος βλέπει την Ελλάδα έχει αλλάξει, με πολύ θετικό τρόπο. Ξέρετε, τα γεγονότα, οι αριθμοί, η τρίτη συνεχόμενη χρονιά δημοσιονομικού πλεονάσματος, η Ελλάδα να στέλνει επιταγές στη Γαλλία και στη Γερμανία για να αποπληρώσει το χρέος της και όχι το αντίστροφο — είναι πραγματικά εκπληκτικό.
Επομένως, και ο υπόλοιπος κόσμος το έχει αντιληφθεί.
Ας μιλήσουμε για αυτό το ταλέντο. Έχετε ανακοινώσει τη δημιουργία ενός Κέντρου Τεχνολογίας και Υποστήριξης εδώ στην Αθήνα. Τι ακριβώς θα κάνει αυτό το κέντρο;
Όταν εντάχθηκα στην Euronext το 2015, μόλις λίγες εβδομάδες μετά την άφιξή μου, αποφάσισα να δημιουργήσω στο Πόρτο της Πορτογαλίας ένα τεχνολογικό κέντρο για την υποστήριξη της τεχνολογικής ανάπτυξης του ομίλου. Ξεκινήσαμε με λιγότερους από 60 εργαζομένους.
Και σήμερα έχουμε 500 ανθρώπους. Η ανάπτυξη του τεχνολογικού μας κέντρου στο Πόρτο ήταν τόσο μεγάλη, ώστε χρειάστηκε μάλιστα να μεταφερθούμε στο πρώην κτίριο του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου του Πόρτο.
Έτσι, σήμερα εργαζόμαστε σε ένα κτίριο όπου παλαιότερα σπούδαζαν βιολογία και χημεία οι Πορτογάλοι φοιτητές για να γίνουν φαρμακοποιοί. Και ήταν μια εξαιρετικά επιτυχημένη προσπάθεια. Εκεί βρίσκεται σήμερα το μεγαλύτερο μέρος των ομάδων κυβερνοασφάλειας του ομίλου.
Το όραμα που έχω για την Ελλάδα — και, και πάλι, αυτό ήταν ένα αίτημα του υπουργού Κυριάκου Πιερρακάκη όταν ξεκινούσαμε τη συμφωνία — ήταν το εξής: «Πρέπει να δημιουργήσετε θέσεις εργασίας στην Ελλάδα. Μπορείτε να κάνετε κάτι αντίστοιχο με αυτό που κάνατε στο Πόρτο;». Και του είπα: «Ας το εξετάσω. Θα προσπαθήσω. Δεν γνωρίζω ακόμη αρκετά σε αυτό το στάδιο. Θα δούμε».
Και αυτό γίνεται τώρα πραγματικότητα. Έχουμε ήδη δημιουργήσει περίπου 20 θέσεις εργασίας και, ελπίζω, μέχρι το τέλος του έτους θα έχουμε φτάσει περίπου τις 30. Η φιλοδοξία μου είναι να αναπτυχθούμε όσο το δυνατόν γρηγορότερα.
Το όραμά μου είναι ότι, μέσα στα επόμενα τρία χρόνια, θα έχουμε σε αυτό το κτίριο περισσότερους Έλληνες εργαζομένους από όσους έχουμε σήμερα, οι οποίοι δεν θα εργάζονται μόνο για την ελληνική αγορά, αλλά για ολόκληρο τον όμιλο της Euronext.Μπορούν να εργάζονται στην τεχνολογία, στις επιχειρησιακές λειτουργίες, στα χρηματοοικονομικά και σε άλλες υποστηρικτικές λειτουργίες. Αυτή είναι η φιλοδοξία.
Πόσος χρόνος θα χρειαστεί για να φτάσουμε στις 20 ή στις 30 θέσεις; Είμαστε ήδη εκεί σήμερα. Και, παρεμπιπτόντως, πριν από έναν χρόνο δεν υπήρχε τίποτα. Αυτό σημαίνει ότι από κάτι που ήταν απλώς μια ιδέα σε μια παρουσίαση PowerPoint ή ένα όνειρο ή ένα όραμα ή ένα αίτημα του υπουργού Κυριάκου Πιερρακάκη, μέχρι να γίνει πραγματικότητα, χρειάστηκε λίγο περισσότερο από ένας χρόνος.
Αλλά τώρα είναι πραγματικότητα. Και πλέον η δυναμική αυξάνεται.
Και μπορώ να σας πω ότι πλέον, κάθε φορά που χρειάζεται να δημιουργήσουμε μια νέα ομάδα ή κάτι καινούργιο, στο Εκτελεστικό Συμβούλιο της Euronext το ερώτημα που τίθεται είναι: «Μπορούμε να το κάνουμε στην Ελλάδα;». Γιατί έχουμε εδώ εξαιρετικά αξιόπιστα και πολύ ικανά ταλέντα. Επομένως, αυτό θα είναι μεγάλο. Πόσο μεγάλο; Δεν το γνωρίζω.
Μπορώ όμως να σας πω ότι το μόνο σημείο αναφοράς που έχουμε είναι η πορεία από το 2016, όταν στο Πόρτο είχαμε 60 ανθρώπους, στους 500 ανθρώπους μέσα σε δέκα χρόνια, το 2026. Ο όμιλος θα είναι διαφορετικός. Πόσο χρόνο θα χρειαστεί; Δεν το γνωρίζω.
Όπως γνωρίζετε, θα αποχωρήσω από την εταιρεία τον Μάιο του 2027, έπειτα από 12 χρόνια ως CEO του Ομίλου. Πιστεύω ότι η ηγεσία σημαίνει επίσης να γνωρίζεις πότε είναι η στιγμή να παραδώσεις τη σκυτάλη. Δώδεκα χρόνια είναι μια αξιοσημείωτη διαδρομή και ανυπομονώ για το επόμενο κεφάλαιο, πέρα από την Euronext.
Θέλω να κάνω κάτι διαφορετικό. Επομένως, δεν γνωρίζω πώς θα εξελιχθεί η εταιρεία. Αυτό που γνωρίζω, όμως, είναι ότι αυτό που έχουμε φυτέψει θα συνεχίσει να αναπτύσσεται — όχι για τεχνητούς λόγους, αλλά για καθαρά εμπορικούς λόγους: επειδή μπορούμε να έχουμε εδώ εξαιρετικά ταλέντα, ανθρώπους με μεγάλη αφοσίωση και πολύ καλή κατάρτιση.
Και γι’ αυτό θα αναπτυχθεί. Επομένως, και πάλι, δεν έχω τους αριθμούς. Έχω όμως ένα σημείο αναφοράς, ένα σαφές όραμα και ξεκάθαρη εμπιστοσύνη στη επιχειρηματική λογική όλων αυτών των εγχειρημάτων.
Υπάρχει πλέον ένα θεμελιώδες ερώτημα στην Αθήνα. Λειτουργεί η ένταξη στην Euronext περισσότερο ως ένα διαβατήριο για τις ελληνικές εταιρείες, ώστε να αποκτήσουν πρόσβαση σε διεθνείς θεσμικούς επενδυτές; Ή ισχύει το αντίστροφο, δηλαδή αποτελεί έναν δίαυλο μέσω του οποίου οι Έλληνες επενδυτές μπορούν να επενδύουν ευκολότερα στις ευρωπαϊκές αγορές;
Και τα δύο. Η εισαγωγή σε μια ενοποιημένη ευρωπαϊκή αγορά αφορά, πρωτίστως, την ορατότητα.
Είσαι ορατός στους επενδυτές. Όταν λοιπόν είσαι εισηγμένος στην ενιαία πλατφόρμα μετοχών της Euronext, στην ενιαία τεχνολογική πλατφόρμα της Euronext, στην ενιαία δεξαμενή ρευστότητας της Euronext, είσαι πολύ περισσότερο ορατός στον υπόλοιπο κόσμο απ’ ό,τι όταν είσαι μια μεμονωμένη εταιρεία σε μια τοπική χρηματιστηριακή αγορά.
Και αυτή η ορατότητα έχει σημασία. Οι μεγάλοι παγκόσμιοι συμμετέχοντες στις αγορές, οι διεθνείς τράπεζες, θα έχουν άμεση συνδεσιμότητα με την αγορά της Euronext και, όταν συνδέονται απευθείας, θα έχουν άμεση πρόσβαση στο βιβλίο εντολών της Euronext.
Στη συνέχεια, η ρευστότητα θα βελτιωθεί και, κατά συνέπεια, θα βελτιωθεί και η τιμολόγηση αυτών των εταιρειών. Πιστεύω, λοιπόν, ότι υπάρχει μια σύγκλιση στοιχείων που δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση: το θετικό προφίλ της ελληνικής οικονομίας συνολικά, οι προσωπικότητες που αναδεικνύουν αυτή τη νέα πραγματικότητα — όπως το γεγονός ότι ο Κυριάκος Πιερρακάκης εξελέγη Πρόεδρος του Eurogroup — το γεγονός ότι ο υπόλοιπος κόσμος βλέπει πλέον την Ελλάδα με πολύ πιο θετικό τρόπο και, ως αποτέλεσμα, το γεγονός ότι οι δείκτες κινούνται προς το καθεστώς Ανεπτυγμένης Αγοράς. Όλα αυτά δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση και εμείς είμαστε απλώς ο καταλύτης.
Εμείς συνδέουμε τις «σωληνώσεις» που επιτρέπουν στους ανθρώπους να λαμβάνουν αποφάσεις και να μετατρέπουν την εμπιστοσύνη τους σε κατανομή κεφαλαίων, σε επενδύσεις. Και ναι, οι ελληνικές εταιρείες θα είναι πολύ πιο ορατές και τα διεθνή κεφάλαια θα έχουν επίσης πιο άμεση πρόσβαση στα ελληνικά assets.
Μία τελευταία ερώτηση, ιδιαίτερα κρίσιμη για την Ελλάδα. Οι Έλληνες ιδιώτες επενδυτές έχουν επηρεαστεί βαθιά από τις τραυματικές εμπειρίες του χρηματιστηριακού κραχ του 1999, την ελληνική κρίση δημόσιου χρέους το 2010, την αναδιάρθρωση του χρέους το 2012 και τη σοβαρή αναστάτωση του τραπεζικού συστήματος το 2015. Οι εμπειρίες αυτές έχουν αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην εμπιστοσύνη των επενδυτών και έχουν καταστήσει πολλά ελληνικά νοικοκυριά ιδιαίτερα επιφυλακτικά απέναντι στις επενδύσεις σε μετοχές και στις κεφαλαιαγορές. Ποιο είναι το μήνυμά σας προς τους Έλληνες επενδυτές που εξακολουθούν να διστάζουν να επενδύσουν στην Euronext Athens; Ποια είναι η δική σας άποψη; Τι έχει αλλάξει ουσιαστικά στην ελληνική κεφαλαιαγορά; Και γιατί θα πρέπει οι επενδυτές σήμερα να βλέπουν διαφορετικά τη σχέση κινδύνου και απόδοσης των ελληνικών μετοχών;
Είναι ένα κρίσιμο μήνυμα για όλους τους επενδυτές. Ένα από τα πέντε αγαπημένα μου βιβλία είναι η Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου του Θουκυδίδη. Περιγράφει τον πόλεμο μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης. Κι όμως, εξακολουθείς να επιστρέφεις στη Σπάρτη. Υπήρξε μια εποχή που ο στρατός της Περσικής Αυτοκρατορίας έκαψε την Ακρόπολη. Αλλά δεν πειράζει, ανακάμψαμε από αυτό. Αυτό που λέτε, λοιπόν, είναι απολύτως αληθινό, αλλά είτε ξυπνάς είτε μένεις στο κρεβάτι και κοιτάζεις το ταβάνι. Αυτό είναι το επιχείρημά μου: όλα όσα λέτε είναι αλήθεια.
Κάθε χώρα έχει περάσει μια τραυματική περίοδο. Εσείς είχατε έναν εμφύλιο πόλεμο και στη συνέχεια ανακάμψατε. Όλοι έχουμε περάσει δύσκολες περιόδους. Αυτό δεν έχει αλλάξει εδώ και 5.000 χρόνια. Είναι πάντα το ίδιο. Και αυτό που θέλω να πω είναι ότι υπάρχουν δύο επιλογές. Η πρώτη επιλογή είναι να κρατάς τα χαρτονομίσματά σου κάτω από το μαξιλάρι ή στο στρώμα και, σε αυτή την περίπτωση, μπορώ να σου πω ακριβώς ποια θα είναι η απόδοση των χρημάτων σου. Θα είναι μείον τον πληθωρισμό. Ή επενδύεις σε νέες εισηγμένες εταιρείες στην Ελλάδα και διαμορφώνεις τη δική σου άποψη ότι, εφόσον αυτές οι εταιρείες είναι επιτυχημένες, θα είναι κερδοφόρες και θα καταβάλλουν μέρισμα.
Φυσικά, τα πράγματα μπορεί να μην εξελιχθούν όπως αναμένεις και ούτω καθεξής. Όμως, για μένα, η εξίσωση είναι εξαιρετικά απλή. Είναι περισσότερο ζήτημα διάθεσης ανάληψης κινδύνου.
Επομένως, αν οι άνθρωποι επικεντρώνονται όχι στο να επουλώσουν το παρελθόν, αλλά στο να σχεδιάσουν το μέλλον, τότε, για μένα, η επιλογή είναι απολύτως προφανής.
Υπάρχει ένα σημείο καμπής για τα ελληνικά assets. Ο υπόλοιπος κόσμος θέλει να επενδύσει στην Ελλάδα. Το ερώτημα είναι απλό: θα παρακολουθείτε τους άλλους να επωφελούνται από την ανάκαμψη της οικονομίας σας ή θα συμμετέχετε κι εσείς σε αυτήν;
Εξαιρετική συνέντευξη. Σας ευχαριστώ θερμά.
Χαίρομαι που το ακούω. Σας ευχαριστώ πολύ.
* Ο Stéphane Boujnah είναι Διευθύνων Σύμβουλος και Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Euronext. Η συνάντηση μαζί του πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα του Διοικητικού Συμβουλίου της Euronext Athens, την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, μετά την εκδήλωση για την πρώτη ημέρα διαπραγμάτευσης των μετοχών της StarBulk.
