O σημερινός μαθητής του λυκείου προβλέπεται πως θα συνταξιοδοτηθεί γύρω στα 2070. Εως τότε, η labour market που θα συναντήσει, θα έχει αλλάξει περισσότερες φορές -και κυρίως πιο ριζικά- από όσες φορές άλλαξε συνολικά σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα. Ορισμένα επαγγέλματα όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, νομοτελειακά, θα ξεπεραστούν και θα εκλείψουν.
Κάποια άλλα θα μετασχηματιστούν σε κάτι εντελώς διαφορετικό. Και, βέβαια, κάποια δεν έχουν καν επινοηθεί ακόμη. Μέχρι το 2030, πάντως, το 22% των θέσεων εργασίας αναμένεται να έχει τροποποιηθεί και οι 6 στους 10 εργαζόμενους θα χρειαστούν επανεκπαίδευση, όπως συμπεραίνουν διεθνείς έρευνες.
Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, ισχύει το εξής παράδοξο και αντιφατικό: αφενός παρατηρείται έλλειψη εξειδικευμένων στελεχών σε τομείς όπως η πληροφορική, ο τουρισμός, logistics (εφοδιασμός/μεταφορές) και, φυσικά, στα Technical professions. Αφετέρου, όμως, τα ποσοστά ανεργίας στους νέους πτυχιούχους παραμένουν αναλογικά υψηλά.
Υπάρχει λοιπόν αναντιστοιχία, ένα χάσμα ανάμεσα στην πραγματική ζήτηση και την προσφορά στην ελληνική αγορά εργασίας. Πρόκειται για ζήτημα περίπλοκο και πολυπαραγοντικό, αλλά και κεφαλαιώδους σημασίας για την τροχιά που ακολουθεί η ελληνική κοινωνία ευρύτερα.
Από τη σκοπιά των εφήβων που καλούνται να λάβουν κρίσιμες αποφάσεις για το μέλλον τους, όσο ακραίο κι αν φαίνεται, τις επιλογές ενός σημερινού 17χρονου επηρεάζουν όχι μόνο οι εξελίξεις π.χ. στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και οι πόλεμοι σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή ή η ενεργειακή μετάβαση.
Παράμετροι, δηλαδή, μιας διάχυτης αβεβαιότητας σε παγκόσμια κλίμακα, η οποία επιβαρύνει και σε κάποιο βαθμό καθοδηγεί τους νυν υποψηφίους των Πανελλαδικών. Των παιδιών που καλούνται να επιλέξουν σπουδές που, ιδανικά, οδηγούν σε άμεση ή, έστω, ταχεία επαγγελματική αποκατάσταση, σε συντονισμό με τις τρέχουσες ανάγκες της ελληνικής οικονομίας.
THE τουρισμός, the Shipping, the τεχνολογία (ψηφιακή και μη), η βιώσιμη/πράσινη ενέργεια, The υγεία κ.ά. είναι πεδία που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ωστόσο, για την επιβίωση και την επικράτηση στον πραγματικό επαγγελματικό στίβο, το κρίσιμο προσόν δεν είναι τόσο η συσσώρευση εξειδικευμένων γνώσεων όσο η επαγγελματική προσαρμοστικότητα και η αντοχή στην ψυχολογική πίεση.
Ελλειμμα δεξιοτήτων
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (World Economic Forum – WEF), σχεδόν 4 στις 10 επαγγελματικές δεξιότητες (39%) που απαιτούνται σήμερα θα έχουν τροποποιηθεί ή καταστεί παρωχημένες έως το τέλος της τρέχουσας δεκαετίας. Επιπλέον, το 22% των υφιστάμενων θέσεων εργασίας παγκοσμίως αναμένεται να επηρεαστεί από τις τεχνολογικές, δημογραφικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές αλλαγές.
Οι επιχειρήσεις θεωρούν το έλλειμμα δεξιοτήτων μεγαλύτερο πρόβλημα από την Τεχνητή Νοημοσύνη, με το 63% των εργοδοτών διεθνώς να δηλώνει ότι το μεγαλύτερο εμπόδιο για τον μετασχηματισμό των επιχειρήσεών τους δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η έλλειψη κατάλληλων δεξιοτήτων στο ανθρώπινο δυναμικό.
Ταυτόχρονα, ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα στην έρευνα του WEF είναι ότι περίπου 92 εκατομμύρια θέσεις εργασίας αναμένεται να υποβαθμιστούν δραματικά ή και να εξαφανιστούν. Παράλληλα, όμως, προβλέπεται ότι θα δημιουργηθούν 170 εκατομμύρια νέες θέσεις – άρα το τελικό ισοζύγιο είναι θετικό κατά περίπου 78 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Η προοπτική αυτή καταρρίπτει τη στερεοτυπική πρόγνωση ότι «η Τεχνητή Νοημοσύνη θα ισοπεδώσει τις δουλειές».
Με βάση την ίδια έκθεση του WEF, αν η παγκόσμια αγορά εργασίας αντιστοιχούσε σε 100 εργαζομένους, οι 59 θα χρειάζονταν σημαντική αναβάθμιση ή αλλαγή δεξιοτήτων, το πολύ έως το 2030.
Τα «Soft skills»
Οι ταχύτερα αναπτυσσόμενες ειδικότητες διεθνώς, ενδεικτικά, είναι οι εξής: ειδικοί Τεχνητής Νοημοσύνης και Μηχανικής Μάθησης, Data Specialists, μηχανικοί Χρηματοοικονομικής Τεχνολογίας (FinTech), ειδικοί Κυβερνοασφάλειας, developers or μηχανικοί λογισμικού, μηχανικοί Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, περιβαλλοντικοί μηχανικοί and ειδικοί σε ηλεκτρικά and αυτόνομα οχήματα.
Στον αντίποδα, μεταξύ των επαγγελμάτων που αναμένεται να πιεστούν περισσότερο περιλαμβάνονται οι υπάλληλοι καταχώρισης δεδομένων, the ταμίες, the γραμματειακή υποστήριξη και οι διοικητικοί βοηθοί, όπως και όσοι διεκπεραιώνουν απλές λογιστικές εργασίες.
Αξίζει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι σύμφωνα με το WEF, παρά την έκρηξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, οι δεξιότητες με τη μεγαλύτερη μελλοντική αξία δεν είναι αποκλειστικά τεχνολογικές. Στην κορυφή παραμένουν η αναλυτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η ανθεκτικότητα, η ευελιξία, η συνεργασία, η ηγεσία, η διά βίου μάθηση. Συνολικά, η καλλιέργεια των λεγόμενων «soft skills».
Βάσει των ανωτέρω, ο Δημήτριος Γρηγοριάδης, σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού, μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού (ΕΛΕΣΥΠ) και ο Χρήστος Ατλάσης, πιστοποιημένος Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού και υπεύθυνος του αντίστοιχου γραφείου στο Κολλέγιο Ανατόλια, αποτυπώνουν για το «Πρώτο Θέμα» το νέο εργασιακό τοπίο που θα βρουν μπροστά τους οι σημερινοί μαθητές λυκείου.
Ετσι, το Top 10, κατά τους κυρίους Γρηγοριάδη και Ατλάση, ως προς τους δέκα επαγγελματικούς κλάδους με τις καλύτερες προοπτικές για το μέλλον, έχει ως εξής:
- Τεχνολογία και Ψηφιακός Κόσμος
- Πράσινη Οικονομία και Βιωσιμότητα
- Τουρισμός, Πολιτισμός και Φιλοξενία
- Υγεία και Ευεξία
- Εκπαίδευση και Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού
- Αγροδιατροφή και Νέες Τεχνολογίες Τροφίμων
- Ναυτιλία, Μεταφορές, Logistics και Εφοδιαστική Αλυσίδα
- Χρηματοοικονομικά και Επιχειρήσεις
- Κατασκευές, Υποδομές και Κτηματομεσιτικά
- Δημιουργικές Βιομηχανίες και Μέσα Ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένου του Σχεδιασμού Παιχνιδιών, της Ψηφιακής Στρατηγικής Επικοινωνίας κ.ά.
Πώς άλλαξε το τοπίο
Τα τελευταία 18 περίπου χρόνια, η παγκόσμια οικονομία και, κατ’ επέκταση η αγορά εργασίας, βρίσκονται σε μια κατάσταση μόνιμης και αδιάκοπης μεταβολής. Η εποχή που οι αναλυτές περιέγραφαν ως «περίοδο μεγάλης σταθερότητας» ανήκει οριστικά στο παρελθόν, έχοντας παραχωρήσει τη θέση της σε μια νέα πραγματικότητα, την εποχή της «πολυ-κρίσης».
Από την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008 και την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση μέχρι την ευρωπαϊκή κρίση χρέους, τα διαδοχικά lockdowns της πανδημίας COVID-19 και τις πρόσφατες γεωπολιτικές αναφλέξεις σε Ουκρανία, Μέση Ανατολή και Ιράν, η παγκόσμια οικονομία δέχεται αλλεπάλληλα, σφοδρά σοκ, που συντηρούν ένα κλίμα καθολικής αβεβαιότητας.
Αυτή είναι, συνοπτικά, η άποψη που εκφράζουν οι κύριοι Γρηγοριάδης και Ατλάσης, τονίζοντας επίσης ότι «μέσα σε αυτό το ήδη εύφλεκτο σκηνικό, η εκρηκτική ανάδυση της Τεχνητής Νοημοσύνης έρχεται να λειτουργήσει ως ο απόλυτος νέος καταλύτης. Οι αλλαγές που κυοφορούνται είναι βαθιά δομικές. Αναμένεται να αναδιαμορφώσουν ριζικά την παραγωγικότητα και το κόστος, επηρεάζοντας την αγορά εργασίας, περισσότερο ίσως σε ποιοτικό παρά σε ποσοτικό επίπεδο».
Οι παγκόσμιες τάσεις αποτυπώνονται στην ελληνική πραγματικότητα μέσα από έναν αποκαλυπτικό χάρτη, τον οποίο δημοσίευσε πρόσφατα το Piraeus Chamber of Commerce and Industry (ΕΒΕΠ) σχετικά με τα επαγγέλματα της επόμενης δεκαετίας στην Ελλάδα (2026-2036). Ο συγκεκριμένος χάρτης απεικονίζει παραστατικά το πέρασμα από τα παραδοσιακά επαγγέλματα σε νέες, πιο σύνθετες και εξελιγμένες, «υβριδικές» ειδικότητες.
Οπως επισημαίνουν στο «ΘΕΜΑ» οι ειδικοί, «ο χρυσός κανόνας για τις κρίσιμες αποφάσεις που καλείται να πάρει ο σημερινός μαθητής λυκείου είναι προπτυχιακές σπουδές με όσο το δυνατόν πιο ευρύ περιεχόμενο ώστε να δημιουργηθούν ισχυρές βάσεις. Και ακολούθως, ένα απόλυτα στοχευμένο μεταπτυχιακό, για εξειδίκευση σε τομείς αιχμής».
Τα νέα προσόντα
Ασφαλώς, οι τεχνολογικές και οικονομικές τάσεις δείχνουν απλώς την κατεύθυνση των πραγμάτων, χωρίς να προδικάζουν ή να προκαθορίζουν το μέλλον. Το ποιος θα καταφέρει τελικά να επιτύχει μέσα σε διαρκώς μεταβαλλόμενες και απρόβλεπτες συνθήκες εξαρτάται από ένα εντελώς διαφορετικό μείγμα προσόντων.
Δεδομένου ότι η σύγχρονη αγορά εργασίας έχει πάψει προ πολλού να αναζητά αποκλειστικά την αυστηρή τεχνική εξειδίκευση (hard skills) – ιδιαιτέρως σήμερα που οι τεχνολογικές γνώσεις έχουν εκ των πραγμάτων πολύ σύντομη ημερομηνία λήξης, εφόσον η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας είναι ιλιγγιώδης.
Αντιθέτως, όμως, οι «ήπιες δεξιότητες», όπως φερ’ ειπείν η κριτική σκέψη και η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, η προσαρμοστικότητα και η ευελιξία, η έφεση προς την επικοινωνία, η ομαδικότητα και η προθυμία για συνεργασία, λειτουργούν ως το απαραίτητο λειτουργικό σύστημα, το οποίο επιτρέπει στον εργαζόμενο να παραμένει ενεργός και μέσα στο παιχνίδι, άρα εξελίξιμος και υπολογίσιμος από τον εκάστοτε εργοδότη.
Οπως υπογραμμίζουν στο «ΘΕΜΑ» οι σύμβουλοι σταδιοδρομίας Γρηγοριάδης και Ατλάσης, για τους υποψήφιους των Πανελλαδικών εξετάσεων αλλά και τους μαθητές που προετοιμάζονται για αυτές, «η αρμονική σύζευξη αυτών των δύο κόσμων είναι που γεννά τις δύο πολυτιμότερες αρετές του σύγχρονου επαγγελματία, την επαγγελματική προσαρμοστικότητα και την ανθεκτικότητα.
Τα δύο αυτά προσόντα συνθέτουν, κατά τους ειδήμονες στον επαγγελματικό προσανατολισμό, την πλέον ισχυρή ασπίδα απέναντι στις αναπόφευκτες μεταπτώσεις και τις προκλήσεις μιας σταδιοδρομίας.
Η προσαρμοστικότητα αφορά την ετοιμότητα και τη διορατικότητα του εργαζόμενου να προβλέπει και να αντιμετωπίζει έγκαιρα οποιαδήποτε μεταβολή στο επαγγελματικό περιβάλλον, ενώ η ανθεκτικότητα κρίνει την ικανότητά του να λειτουργεί αποτελεσματικά και να αντιδρά θετικά, ακόμη και υπό τις πιο αγχώδεις και αντίξοες συνθήκες.
Πραγματικό ζητούμενο, επομένως, δεν είναι τόσο η εκ των προτέρων επιλογή του “σωστού”, του ιδανικού επαγγέλματος, αλλά κυρίως η απόκτηση εφοδίων, που θα επιτρέψει στους νέους να προσαρμόζονται σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτερα από ποτέ.
Κι αυτό επειδή η αγορά εργασίας του μέλλοντος θα ανταμείβει όχι απαραίτητα εκείνους που γνωρίζουν τα περισσότερα, αλλά εκείνους που μπορούν να μαθαίνουν πιο γρήγορα, να εξελίσσονται διαρκώς και εντέλει να μετατρέπουν την αβεβαιότητα σε ευκαιρία».
Φωτογραφίες: EUROKINISSI, Shutterstock
