ELSTAT's available data for the country's population do not describe a common social change. They describe a country that grows smaller, grows old and has difficulty reproducing itself. In 2024 births in Greece fell to 68,467, reduced to 2023, while deaths reached 126,916. So within a year the country's natural population decreased by 58,449 people. Weddings were also reduced, reaching 36,649, while divorces increased to 15,532. That same year over forty divorces were recorded for every hundred marriages.
That's not just statistics. It's a national warning.
Greece is facing not only a birth crisis. He's facing an institutional crisis. And the first institution we left lightly is marriage. We presented him as an old residue. We identified him with social pressure, hypocrisy, oppression and petty conventionality. We forgot that marriage has been the basic private alliance against corruption for centuries. The agreement of two people to turn desire into responsibility, attraction to duration, home thereafter.
No society survives only by rights. He needs ties. He needs free people who make commitments. The liberal does not ask the state to order citizens to marry. He doesn't believe in moral policing or state paternalism. But he believes in the truth. And the truth is that a society that discredits the stable family ultimately pays the cost in empty schools, aging neighborhoods, insurance deadlocks and political decline.
The Greeks must rediscover the benefits of marriage. Not just because the marriage is connected to more children. That's obvious, though not mechanical. Demography is also influenced by the incomes, housing, taxation, work, costs of raising, the age of first child acquisition and the general optimism of a society. Marriage isn't enough to solve the demographic. But without fixed ties, without households that can plan over time, without people who believe it is worth building common life, no birth policy can stand.
Το επιχείρημα όμως δεν σταματά στη δημογραφία. Ο γάμος συνδέεται σταθερά με καλύτερα αποτελέσματα υγείας. Οι παντρεμένοι εμφανίζουν, κατά μέσο όρο, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, καλύτερη ψυχική υγεία, χαμηλότερα επίπεδα μοναξιάς και καλύτερη ανάρρωση μετά από σοβαρές ασθένειες. Προφανώς, ένα μέρος αυτών των αποτελεσμάτων οφείλεται και στο ότι υγιέστεροι, σταθερότεροι και οικονομικά ασφαλέστεροι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παντρευτούν και να παραμείνουν παντρεμένοι. Αλλά αυτό δεν ακυρώνει τον θεσμό. Δείχνει ακριβώς τη λειτουργία του. Ο γάμος συγκεντρώνει, οργανώνει και ενισχύει πόρους που αλλιώς διασκορπίζονται: φροντίδα, επίβλεψη, αυτοσυγκράτηση, οικονομική συνεργασία, κοινωνική υποστήριξη.
Το ίδιο ισχύει και για την οικονομία της οικογένειας. Ο γάμος δημιουργεί οικονομίες κλίμακας. Δύο άνθρωποι μοιράζονται έξοδα, κινδύνους, εργασία, χρόνο και φροντίδα. Μπορούν να αποταμιεύσουν ευκολότερα, να σχεδιάσουν καλύτερα, να στηρίξουν ο ένας τον άλλον σε περιόδους ανεργίας, ασθένειας ή επαγγελματικής μετάβασης. Δεν μιλάμε εδώ για κάθε γάμο ανεξαιρέτως. Μιλάμε για τον σταθερό, λειτουργικό έγγαμο δεσμό. Εκείνον που μειώνει την αβεβαιότητα, απλώνει το ρίσκο σε δύο ανθρώπους και μετατρέπει την ατομική επιβίωση σε κοινό σχέδιο.
Για τα παιδιά, το ζήτημα είναι πρωτίστως εμπειρικό. Η σταθερή έγγαμη οικογένεια συνδέεται, κατά μέσο όρο, με καλύτερα εκπαιδευτικά, ψυχολογικά και οικονομικά αποτελέσματα. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε πιο σταθερά οικογενειακά περιβάλλοντα έχουν μικρότερη πιθανότητα να ζήσουν σε φτώχεια, μεγαλύτερη πιθανότητα να ολοκληρώσουν την εκπαίδευσή τους, καλύτερη σχολική επίδοση και χαμηλότερη έκθεση σε συνεχείς μετακινήσεις, συγκρούσεις και ανασφάλεια. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Δύο δεσμευμένοι γονείς μπορούν συνήθως να προσφέρουν περισσότερο χρόνο, περισσότερη επίβλεψη, περισσότερους οικονομικούς πόρους και μεγαλύτερη συνέχεια στην καθημερινότητα. Ο γάμος δεν παράγει αυτομάτως καλά παιδιά ούτε εξαλείφει τις αποτυχίες της γονεϊκότητας. Δημιουργεί όμως, σε επίπεδο κοινωνικού αποτελέσματος, τις καλύτερες πιθανότητες για λιγότερη φτώχεια, λιγότερη αστάθεια και περισσότερη ανοδική κινητικότητα. Και αυτό, σε μια χώρα που γερνά και μικραίνει, δεν είναι ηθικολογία. Είναι δημόσιο συμφέρον.
Σαφώς και υπάρχουν πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στον γάμο, την οικογένεια και τη γονεϊκότητα. Κανείς δεν χρειάζεται να διαγράψει την προσωπική διαδρομή κανενός. Όταν όμως μιλάμε σοβαρά για το ποια θεσμική διαρρύθμιση παράγει, κατά μέσο όρο, τα καλύτερα αποτελέσματα για τους γονείς, τα παιδιά και την κοινωνία, τότε η απάντηση παραμένει ενοχλητικά απλή. Ο ντεμοντέ, απαρχαιωμένος, κλασικός γάμος διατηρεί τα πρωτεία.
Μπορεί να μην αρέσει στην εποχή μας. Μπορεί να μην κολακεύει τις ιδεολογικές μόδες της ρευστότητας. Αλλά ο γάμος εξακολουθεί να συγκεντρώνει σε έναν θεσμό όσα χρειάζεται η ανθρώπινη ζωή για να ανθίσει: διάρκεια, αμοιβαιότητα, ευθύνη, οικονομική συνεργασία, κοινωνική αναγνώριση και σταθερότητα για τα παιδιά.
Πριν μιλήσουμε λοιπόν για οποιοδήποτε επιμέρους μέτρο πολιτικής, πρέπει να κοιτάξουμε τη μεγάλη εικόνα της συμπεριφοράς. Πότε φεύγουν οι νέοι από το πατρικό σπίτι. Πότε σχηματίζουν σταθερά νοικοκυριά. Πότε παντρεύονται. Πότε κάνουν το πρώτο παιδί. Πόσο εύκολα μπορούν να εργαστούν, να αποταμιεύσουν, να στεγαστούν, να προβλέψουν το αύριο. Μια κοινωνία που καθυστερεί διαρκώς την ενηλικίωση, τιμωρεί φορολογικά την εργασία, κλείνει την αγορά κατοικίας, υποτιμά τη μητρότητα και την πατρότητα και αντιμετωπίζει τη δέσμευση ως αφέλεια, δεν μπορεί μετά να απορεί γιατί δεν γεννιούνται παιδιά.
Η Ελλάδα δεν θα σωθεί μόνο με επιδόματα, ημερίδες και κρατικές καμπάνιες. Θα σωθεί όταν οι άνθρωποι πιστέψουν ξανά ότι αξίζει να δεσμευθούν, να χτίσουν σπίτι, να μεγαλώσουν παιδιά, να μείνουν. Ο γάμος δεν λύνει όλα τα προβλήματα. Αλλά χωρίς γάμο, καμία κοινωνία δεν αναπαράγει με σιγουριά ούτε τον πληθυσμό της ούτε τον χαρακτήρα της.
