Στα χρόνια της δημοσιογραφίας έμαθα ότι ο πιο επικίνδυνος τίτλος δεν είναι ο ψευδής. Είναι εκείνος που λέει στον αναγνώστη αυτό που θέλει να ακούσει. Στην πολιτική το λέμε λαϊκισμό. Στην ιατρική το λέμε εναλλακτικές θεραπείες, σαμανισμό ή ομοιοπαθητική. Στο χρηματιστήριο το λέμε «σίγουρη πληροφορία».
Πριν από πολλά χρόνια έζησα για ένα διάστημα ως παιδί σε ένα χωριό της Ηπείρου. Στα πανηγύρια εμφανίζονταν πάντα κάποιοι πλανόδιοι που πουλούσαν μαντζούνια για την υγεία και την ομορφιά. Οι άνθρωποι τότε ζούσαν δέκα με δεκαπέντε χρόνια λιγότερα απ’ ό,τι σήμερα, και οι γυναίκες του χωριού δεν ήξεραν τι θα πει αποτρίχωση.
Ο πλανόδιος με τα ελιξίρια δεν εξαφανίστηκε. Αναβαθμίστηκε. Έχει δαχτυλίδι φωτισμού, ακολούθους στα κοινωνικά δίκτυα και «κωδικό έκπτωσης». Τα κοινωνικά δίκτυα πολλαπλασίασαν την ικανότητα των ηλιθίων να δικτυώνονται μεταξύ τους και, όταν γίνονται πλειοψηφία, να καθίστανται επικίνδυνοι όχι μόνο για τον εαυτό τους αλλά για όλους.
Η υπόσχεση μένει ίδια εδώ και αιώνες: αποτέλεσμα χωρίς κόπο, χωρίς χρόνο, χωρίς ενοχλητικές ερωτήσεις. Πέντε κιλά λιγότερα με μια ένεση. Νεανική ορμή με λίγη τεστοστερόνη. Κοιλιακοί από μια συσκευή που γυμνάζει για λογαριασμό σου ενώ βλέπεις σειρές. «Ανανέωση» πλάσματος του αίματος σε αυτοσχέδιες κλινικές, για να αντέχει ο οργανισμός τις καταχρήσεις μιας άκρατης ηδονοθηρίας.
Για να καταλάβουμε γιατί όλα αυτά πουλάνε, πρέπει να επισκεφθούμε ένα εργαστήριο του Χάρβαρντ. Ο B.F. Skinner έβαζε αρουραίους σε ένα κουτί με έναν μοχλό. Πατούσαν, έπεφτε τροφή. Γρήγορα ανακάλυψε κάτι που σήμερα θα το ζήλευε κάθε διευθυντής μάρκετινγκ: η πιο επίμονη συμπεριφορά δεν δημιουργείται όταν η ανταμοιβή έρχεται πάντα, αλλά όταν έρχεται απρόβλεπτα. Αυτή είναι η λογική της φρουτιέρας στο καζίνο. Και του «like» στο κινητό.
Δύο δεκαετίες αργότερα, το 1954, οι James Olds και Peter Milner στο Μόντρεαλ έδωσαν στους αρουραίους έναν μοχλό που ερέθιζε με ηλεκτρόδιο απευθείας τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Κάποιοι τον πατούσαν χιλιάδες φορές την ώρα και, σε μεταγενέστερα πειράματα, αδιαφορούσαν ακόμη και για την τροφή. Δεν είχαν ανάγκη το τυρί. Είχαν ανάγκη το ερέθισμα. (Τελικά είναι τρομακτικό πόσο προβλέψιμοι είμαστε).
Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα έχουν σήμερα τόσα ενισχυτικά γεύσης που τα φυσικά, θρεπτικά τρόφιμα μάς φαίνονται άνοστα. Το ίδιο συμβαίνει και με τα προγράμματα των κομμάτων.
Η ψυχίατρος Anna Lembke, στη «Γενιά της ντοπαμίνης», περιγράφει μια ζωή που μοιάζει πλέον με το κουτί του Σκίνερ. Φαγητό, οθόνες, αγορές, στοιχήματα, ουσίες, όλα σε απόσταση ενός αντίχειρα. Όσο περισσότερο πατάμε τον μοχλό, τόσο περισσότερο χρειαζόμαστε για να νιώσουμε το ίδιο. Η απόλαυση γίνεται καταναγκασμός και η απουσία της δυσφορία.
Υποθέστε τώρα ότι στη θέση των μοχλών του Σκίνερ βάζουμε κάλπες, όπου ψηφίζεις την υπόσχεση που προκαλεί τη μεγαλύτερη έκκριση ντοπαμίνης.
Να είμαστε δίκαιοι. Τα φάρμακα για την παχυσαρκία είναι επιστημονικό επίτευγμα και σώζουν ανθρώπους με πραγματική ιατρική ένδειξη. Η θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης έχει θέση στον τεκμηριωμένο υπογοναδισμό, με μετρήσεις και ιατρική παρακολούθηση. Το πρόβλημα είναι η μετατροπή τους σε καταναλωτικά προϊόντα, όπου την ένδειξη την ορίζει ο καθρέφτης και τη διάγνωση ο αλγόριθμος ή κάποιος ινφλουένσερ που αντικατέστησε τον πλανόδιο παπατζή.
Κι εδώ φτάνουμε στον λαϊκισμό. Όπως ο λαϊκιστής πολιτικός υπόσχεται παροχές χωρίς φόρους, έτσι και ο έμπορος της ομορφιάς υπόσχεται σώμα χωρίς κόπο και νεότητα χωρίς ηλικία. Και οι δύο πουλάνε το ίδιο πράγμα: την κατάργηση του κόστους. Και οι δύο στέλνουν τον λογαριασμό αργότερα.
Ο Σκίνερ είχε τουλάχιστον μια δικαιολογία. Τα ποντίκια του δεν διάβαζαν, δεν ρωτούσαν, δεν είχαν επιλογή. Εμείς έχουμε. Αν συνεχίζουμε να πατάμε τον μοχλό, δεν φταίει μόνο αυτός που τον έστησε. Φταίει και το χέρι που τον πατάει.
📬🖊️ Επιστολές αναγνωστών
1) «Στην Καστοριά η θέρμανση δεν είναι πολυτέλεια»
Αγαπητέ κ. Στούπα,
Επικοινωνώ μαζί σας για να θίξω ένα πρόβλημα που για όσους ζούμε στην Καστοριά δεν είναι απλώς οικονομικό. Είναι ζήτημα καθημερινής επιβίωσης.
Πριν από μερικά χρόνια περιμέναμε την άφιξη του φυσικού αερίου σαν μια λύση που θα μας απάλλασσε από το δυσβάσταχτο κόστος του πετρελαίου. Σήμερα όμως αισθανόμαστε ότι ο «θησαυρός» αποδείχθηκε άνθρακες.
Το δίκτυο της Enaon EDA ενεργοποιήθηκε στα τέλη του 2025, αλλά οι πραγματικές συνδέσεις παραμένουν ελάχιστες. Και υπάρχει λόγος.
Πρώτον, δεν υπήρξε ουσιαστική επιδότηση για τη μετατροπή των κατοικιών σε φυσικό αέριο. Για να φτάσει το αέριο από τον δρόμο μέσα στο σπίτι απαιτούνται λέβητας, σωληνώσεις και εργασίες. Το συνολικό κόστος μπορεί να φτάσει περίπου τις 3.000–4.000 ευρώ.
Για μια οικογένεια της Καστοριάς, που ήδη πληρώνει επί επτά μήνες τον χρόνο για θέρμανση, το ποσό αυτό δεν είναι αμελητέο.
Η εταιρεία προσέφερε μεν έκπτωση 100% στα τέλη σύνδεσης μέχρι τον μετρητή, αλλά κατά την έναρξη λειτουργίας του δικτύου είχαν υπογραφεί μόλις 264 συμβάσεις, ενώ στην περιοχή υπάρχουν περίπου 3.200 καταναλωτές με ορίζοντα σύνδεσης έως το 2030.
Και εδώ εμφανίζεται το παράδοξο.
Όποιος εξετάζει την εναλλακτική της αντλίας θερμότητας, βρίσκεται αντιμέτωπος με κόστος που στην Καστοριά μπορεί να κυμανθεί περίπου από 7.000 έως 15.000 ευρώ, ανάλογα με το σπίτι και τις ανάγκες του.
Θα περίμενε κανείς ότι ένα πρόγραμμα επιδότησης αντλιών θερμότητας θα βοηθούσε ιδιαίτερα περιοχές με τόσο βαρύ χειμώνα.
Συμβαίνει όμως το αντίθετο.
Στο πρόγραμμα «Εγκατάσταση Αντλιών Θερμότητας στη Δυτική Μακεδονία», οι περιοχές που διαθέτουν ή πρόκειται να αποκτήσουν τηλεθέρμανση ή ενεργό δίκτυο φυσικού αερίου είτε αποκλείονται είτε υποβαθμίζονται βαθμολογικά. Έτσι, κάτοικοι της Καστοριάς μπορεί να μένουν ουσιαστικά εκτός ενίσχυσης επειδή υπάρχει φυσικό αέριο, το οποίο όμως πολλοί δεν μπορούν οικονομικά να εγκαταστήσουν.
Με απλά λόγια, βρισκόμαστε εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε δύο λύσεις:
Το φυσικό αέριο υπάρχει, αλλά η αρχική εγκατάσταση κοστίζει. Η αντλία θερμότητας κοστίζει ακόμη περισσότερο, αλλά η ύπαρξη του φυσικού αερίου μπορεί να μας στερήσει την επιδότηση.
Και στο μεταξύ μένει το πετρέλαιο.
Πέρυσι ξεκινήσαμε τον χειμώνα με τιμή περίπου 1,15 ευρώ το λίτρο. Αν οι τιμές κινηθούν προς τα 1,75 ευρώ, για ένα νοικοκυριό που χρειάζεται θέρμανση επτά μήνες τον χρόνο η επιβάρυνση γίνεται δυσβάσταχτη. Ακόμη και με ήπιο χειμώνα, μιλάμε εύκολα για εκατοντάδες ευρώ τον μήνα.
Δεν ζητάμε προνόμια. Ζητάμε να ληφθεί υπόψη μια απλή πραγματικότητα: άλλο να θερμαίνεις ένα σπίτι στην Αθήνα και άλλο στην Καστοριά.
Η θέρμανση εδώ δεν είναι επιλογή ούτε πολυτέλεια. Είναι βασική ανάγκη.
Ίσως λοιπόν τα προγράμματα ενεργειακής μετάβασης πρέπει να πάψουν να αντιμετωπίζουν ολόκληρη τη χώρα με τα ίδια κριτήρια.
Η ύπαρξη ενός αγωγού έξω από ένα σπίτι δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το νοικοκυριό έχει και την οικονομική δυνατότητα να τον χρησιμοποιήσει.
Η ενεργειακή μετάβαση έχει νόημα μόνο όταν είναι και οικονομικά προσβάσιμη.
Με εκτίμηση,
Ένας αναγνώστης από την Καστοριά
2) Στοιχεία και «Στοιχεία»…
Καλημέρα σας κ. Στούπα.
Γράφω με αφορμή το χθεσινό άρθρο σας για τα στοιχεία και τα “στοιχεία” που γράφουν διάφοροι για να δείξουν την “αρνητική” εικόνα της οικονομίας. Συγχαρητήρια για τις αποκαλύψεις σας, τις οποίες παρακολούθησα και στην εκπομπή “Εδώ” με τον Σ. Ζαχαρό. Θα ήθελα να προσθέσω και μια ακόμα περίπτωση παραποίησης στοιχείων, την οποία ανέφερε σε κύριο άρθρο της η Εφσυν. Γράφει (κι αναπαράγουν τα τρολς) ότι τα κέρδη των επιχειρήσεων στην Ελλάδα αυξήθηκαν πολύ την τελευταία 7ετία, ενώ οι μισθοί είναι οι χαμηλότεροι στην ΕΕ, μετά τη Βουλγαρία.
Δύο διαφορετικές συγκρίσεις. Δεν γράφει αν αυξήθηκαν κι οι μισθοί πολύ σε σχέση με το 19 ή αν μειώθηκαν οι άνεργοι, ή αν τα κέρδη είναι τα μεγαλύτερα στην ΕΕ ή αν είναι κέρδη μεγάλων επιχειρήσεων ή πολύ μικρών. Θα μπορούσε να κάνει κριτική ότι αυξήθηκαν τα κέρδη πολύ περισσότερο από την αύξηση των μισθών! Βέβαια, αγνοούν πάντα τον βασικό κανόνα της οικονομίας: την προσφορά – ζήτηση! Πρώτα αυξάνονται τα κέρδη και μετά οι μισθοί!
Ευχαριστώ πολύ.
Β.Θ.
