Η Τεχνητή Νοημοσύνη επελαύνει κι εμείς πορευόμαστε στον καινούργιο κόσμο που δημιουργείται με την οξύνοια του υπνοβάτη. Σε πέντε χρόνια από σήμερα η ζωή μας δεν θα είναι ίδια, έχοντας συντελεστεί μια σοβαρή καταστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου. Ο βουλευτής και πρώην υπουργός, Θόδωρος Σκυλακάκης, μιλάει στο Liberal και προσπαθεί να περιγράψει την πολιτική ατζέντα της νέας εποχής. Υποστηρίζει ότι υπάρχει αριστερός και φιλελεύθερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί η νέα κατάσταση, με τον αριστερό να τον γνωρίζουμε ήδη και να έχει να κάνει με την «υποχρέωση» του κεφαλαίου να προσφέρει εργασία με λιγότερες ώρες και καλύτερες αμοιβές. Και από την άλλη πλευρά ο φιλελεύθερος χώρος θα πρέπει να συνηθίσει στην ιδέα ότι έχουμε να κάνουμε με κάτι τελείως καινούργιο που θέλει μια άλλη προσέγγιση.
«Η Ευρώπη είναι ακόμη στην εποχή — και η Ελλάδα πιο πίσω ακόμη — των αλγορίθμων», λέει ο κ. Σκυλακάκης. «Θεωρούμε — και τα απανταχού πολιτικά συστήματα θεωρούν — ότι είναι ακόμη μία τεχνολογία, η οποία θα μπει, θα κάνει τον κύκλο της, θα έχει τα πάνω και τα κάτω της και θα μεταφέρει τις ανθρώπινες κοινωνίες σε ένα επόμενο επίπεδο τεχνολογικής ανάπτυξης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι αυτό. Η Τεχνητή Νοημοσύνη έρχεται να αλλάξει τη δομή των ανθρωπίνων κοινωνιών, με τρόπο που δεν συγκρίνεται με καμία άλλη τεχνολογική ή βιομηχανική επανάσταση του ιστορικού παρελθόντος».
Ο ίδιος δεν δέχεται ότι έχουμε να κάνουμε με μία τεχνολογική φούσκα. Κάθε άλλο!
«Αυτή η τεχνολογία έχει μία εγγενή, το λέω για τους φίλους μου τους πολύ φιλελεύθερους, αδυναμία στη χρήση του νεοκλασικού φιλελεύθερου μοντέλου». Σημειώνει, για να εξηγήσει στην συνέχεια: «Ποια είναι αυτή; Ότι δημιουργείται αυτή η τεχνολογία όχι από τις μεγάλες εταιρείες που τη φτιάχνουν και από τους ερευνητές που δουλεύουν και τα λεφτά που έχουν πληρωθεί, αλλά και από τη δωρεάν ή σχεδόν δωρεάν χρήση όλης της ανθρώπινης γνώσης που εκπαιδεύει αυτά τα μοντέλα».
Είναι μία συνέντευξη που έχει μια μεγάλη αδυναμία: Είναι μεγάλη σε έκταση, σε μια εποχή που οι άνθρωποι έχουν ξεχάσει να διαβάζουν. Την ίδια ώρα λειτουργεί ως καμπάνα που κτυπάει στο κέντρο του χωριού, προειδοποιώντας τους κατοίκους για τη φωτιά που πλησιάζει.
Συνέντευξη στον Αλέξανδρο Μαυρίδη
Κύριε Σκυλακάκη, έχετε διατελέσει, εκτός από ευρωβουλευτής, υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, αναπληρωτής υπουργός και υφυπουργός Οικονομικών. Είχα την ευκαιρία να διαβάσω το βιβλίο σας «Τεχνητή Νοημοσύνη: Η Εκτόπιση της Εργασίας» πριν αυτό κάνει την εμφάνισή του στα ράφια των βιβλιοπωλείων. Διαβάζοντας κάποιος το βιβλίο σας συνειδητοποιεί, ήδη από τις πρώτες σελίδες, ότι δεν χρησιμοποιείτε απλώς επιφανειακές γνώσεις πάνω στην Τεχνητή Νοημοσύνη για να βγάλετε συμπεράσματα για την κοινωνία και την οικονομία, αλλά ότι γνωρίζετε σε βάθος τις τεχνικές πτυχές αυτής της τεχνολογίας. Αν δεν γνώριζα τον συγγραφέα, θα μπορούσε κάποιος να με πείσει ότι είναι κάποιος ειδικός σε θέματα τεχνολογίας και AI. Ποιο ήταν το εφαλτήριο κίνητρο για μια τέτοια μελέτη;
Το κίνητρό μου ήταν μία δύσκολη προσωπική περιπέτεια, στην οποία η επιστήμη σήκωνε ψηλά τα χέρια. Οικογενειακή προσωπική περιπέτεια. Και μη έχοντας άλλον εναλλακτικό δρόμο, άρχισα να αξιοποιώ την τότε νέα τεχνολογία, πριν από δύο με δυόμισι χρόνια με το που εμφανίστηκε. Και έτσι παρακολούθησα την εξέλιξή της, τη χρησιμότητά της, τα σφάλματά της, τα οποία ήτανε πολύ περισσότερα, όταν ξεκίνησαν, με πιο σημαντικές τις παραισθήσεις και την ακραία και εκτός ορίων κολακεία και την ικανοποίηση των δικών σου προσωπικών επιθυμιών στον φαντασιακό κόσμο. Και εκεί συνειδητοποίησα ότι έρχεται κάτι που θα αλλάξει συθέμελα τον κόσμο μας.
Όταν έπαψα να είμαι στο υπουργείο, εμβάθυνα και έφτασα σε μία φάση που αισθάνθηκα ότι υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορεί κανείς να πει για αυτά που θα συμβούν, που δεν έχουν ως τώρα ληφθεί. Αυτή ήταν και η αφορμή και το αίτιο, για το οποίο ξεκίνησα αυτό το βιβλίο.
Άρα είναι λογικό και άλλοι άνθρωποι να χρησιμοποιήσουν το εργαλείο με αντίστοιχο τρόπο…
Κοιτάξτε, το εργαλείο θα το χρησιμοποιήσουμε και θα μας χρησιμοποιήσει. Θα αλλάξει τη ζωή μας. Ειδικά στην επόμενη πενταετία με επταετία τη ζωή όλων όσοι είναι εργαζόμενοι της γνώσης στις αναπτυγμένες χώρες, με τρόπο θεμελιώδη. Και στην πορεία θα δημιουργήσει αφάνταστο πλούτο, εκρηκτική ανισότητα, τόσο μεταξύ χωρών, όσο και στο εσωτερικό των κοινωνιών, αλλά και πρωτοφανή ανατροπή (στα αγγλικά, η σωστή μετάφραση είναι «disruption») κάθε είδους δεδομένων στην οικονομική, κοινωνική και πολιτική ζωή.
Παρομοιάζετε στο βιβλίο την Τεχνητή Νοημοσύνη με ένα τζίνι των αραβικών παραμυθιών. Τα εργαλεία AI είναι διαθέσιμα στον οποιονδήποτε και φαίνεται σαν να μπορούν να πραγματοποιήσουν οποιαδήποτε ευχή. Είναι κάτι που θα πρέπει να μας προβληματίζει;
Για την ακρίβεια, παρομοιάζω την Τεχνητή Νοημοσύνη με ένα τζίνι των αραβικών παραμυθιών, αλλά στη φάση που ήταν η Emma Stone στο έργο του Λάνθιμου, χωρίς πλήρη αντίληψη του κόσμου. Στην αργκό της Τεχνητής Νοημοσύνης αυτό ονομάζεται «πριονωτή ικανότητα», jagged συμπεριφορά. Δηλαδή, η Τεχνητή Νοημοσύνη, στη φάση αυτή, μπορεί να είναι πάρα πολύ ικανή σε συγκεκριμένα πεδία — να κερδίζει μια μαθηματική Ολυμπιάδα — και παντελώς ανίκανη σε απλά πράγματα, τα οποία δεν έχει όμως συναντήσει κατά την εκπαίδευσή της. Αυτή η πτυχή είναι που κάνει όσους είναι πιο συντηρητικοί για το τι θα συμβεί να βλέπουν μία «φούσκα», η οποία έχει δύο πτυχές. Η μία είναι η χρηματιστηριακή «φούσκα», που είναι πολύ πιθανό να υπάρχει, και η δεύτερη είναι μία τεχνολογική «φούσκα», που, κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν αυτές οι αδυναμίες. Σημαίνει, απλώς, ότι η εκτόξευση των επενδύσεων και η επίλυση του θεμελιώδους προβλήματος του να έχεις μία νοημοσύνη που να μπορεί να σου απαντά σε σύνθετα προβλήματα και να επεξεργάζεται, με τρόπο εντυπωσιακό, σύνθετες έννοιες και τεράστιο αριθμό στοιχείων είναι κάτι που είναι ήδη εδώ και θα γίνεται όλο και καλύτερη στη διάρκεια του χρόνου.
Συνεπώς, στην πορεία, αυτές οι αρχικές οι «παιδικές» αδυναμίες της Emma Stone του Λάνθιμου θα αρχίσουν να περιορίζονται. Θυμίζω ότι στο έργο αυτό του Λάνθιμου η Emma Stone γεννιέται, στην ουσία, ως μία μεγάλη γυναίκα, αλλά με μυαλό νεογνού, που αρχίζει και μεγαλώνει προϊόντος του χρόνου. Το λέω για τους αναγνώστες που δεν έχουν δει το Poor Things.
Με προδιαγραμμένη αυτή την πορεία και με δεδομένο ότι οι επενδύσεις που θα απελευθερώσουν και τις άλλες δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης έχουν ήδη γίνει, απλώς δεν έχουμε το αποτέλεσμα. Και με δεδομένο ότι από τις δεξιότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης, με βάση μελέτες της Anthropic, σήμερα χρησιμοποιείται το 20% — μιλάω για την Τεχνητή Νοημοσύνη που υπήρχε πριν έναν χρόνο, δεν μιλάμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη που θα έχουμε σε 3 χρόνια — νομίζω ότι η θεωρία της «φούσκας» από πλευράς ικανοτήτων θα διαψευστεί παταγωδώς και οι επιπτώσεις οι κοινωνικές, ειδικά στις αναπτυγμένες χώρες, και παντού, θα υπάρξουν και θα είναι πολλαπλές. Και πλούτου και μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων. Πλούτου τεράστιου, για να είμαι συγκεκριμένος.
Η τεχνολογία, λοιπόν, της Τεχνητής Νοημοσύνης εξελίσσεται με ραγδαίους και, θα μπορούσε να πει κανείς, τρομακτικούς ρυθμούς. Όπως αναφέρετε στο βιβλίο σας, οι συζητήσεις στην Ευρώπη γύρω από τις επιπτώσεις αυτής της τεχνολογικής επανάστασης είναι ακόμη στα σπάργανα. Πιστεύετε ότι αυτό οφείλεται κυρίως στη θεσμική πολυπλοκότητα και τη γραφειοκρατία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή στο ότι στην Ευρώπη ακόμη δεν έχουμε συνειδητοποιήσει πλήρως το μέγεθος των αλλαγών που έρχονται; Πώς θα μπορούσε, πρακτικά, η Ευρώπη να μπει πιο γρήγορα σε αυτή τη συζήτηση;
Ήμουν σε μια εκδήλωση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, που ήταν προσκεκλημένοι και εθνικοί βουλευτές. Και οι τέως συνάδελφοι — και εγώ υπήρξα ευρωβουλευτής — και νυν συνάδελφοι από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες μίλαγαν, χρησιμοποιώντας επανειλημμένα τη λέξη «αλγόριθμοι». Όταν πήρα τον λόγο, έκανα μία τοποθέτηση πιο ριζοσπαστική και τους είπα: «Αγαπητοί συνάδελφοι, δεν έχουμε να κάνουμε με αλγόριθμους. Οι άνθρωποι που κατασκευάζουν την Τεχνητή Νοημοσύνη και διαχειρίζονται αυτή τη στιγμή επενδύσεις της τάξεως που υπερβαίνουν τα 2 τρισεκατομμύρια χτίζουν εγκεφάλους. Αυτό θέλουν να χτίσουν. Δεν χτίζουν αλγόριθμους».
Η Ευρώπη είναι ακόμη στην εποχή — και η Ελλάδα πιο πίσω ακόμη — των αλγορίθμων. Θεωρούμε — και τα απανταχού πολιτικά συστήματα θεωρούν — ότι είναι ακόμη μία τεχνολογία, η οποία θα μπει, θα κάνει τον κύκλο της, θα έχει τα πάνω και τα κάτω της και θα μεταφέρει τις ανθρώπινες κοινωνίες σε ένα επόμενο επίπεδο τεχνολογικής ανάπτυξης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι αυτό. Η Τεχνητή Νοημοσύνη έρχεται να αλλάξει τη δομή των ανθρωπίνων κοινωνιών, με τρόπο που δεν συγκρίνεται με καμία άλλη τεχνολογική ή βιομηχανική επανάσταση του ιστορικού παρελθόντος. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί, πρώτον, δεν είναι μία επανάσταση. Είναι δύο επαναστάσεις… στην τιμή του ενός. Γιατί, ταυτόχρονα με την Τεχνητή Νοημοσύνη, «εκρήγνυται» και η ρομποτική επανάσταση, η οποία θα χρειαστεί πιο πολύ χρόνο. Και όταν λέω ρομποτική, δεν αναφέρομαι μόνο στα ανθρωποειδή ρομπότ. Αναφέρομαι σε κάθε είδους μηχανήματα που υποκαθιστούν την ανθρώπινη λειτουργία: από τα αυτοκινούμενα αυτοκίνητα και τα drones που κινούνται με Τεχνητή Νοημοσύνη, έως τις έξυπνες ταμειακές μηχανές, αλλά και τα έξυπνα γυαλιά που θα φοράμε τα επόμενα χρόνια. Αυτές οι δύο επαναστάσεις θα συμβούν διαδοχικά, πριν προλάβουμε, δηλαδή, να ισορροπήσουμε σε σχέση με τις αλλαγές που θα αφορούν στις επιπτώσεις στους εργαζομένους της γνώσης από την Τεχνητή Νοημοσύνη που έχουμε τώρα. Θα αρχίσει η ρομποτική επανάσταση — ή η επανάσταση της αυτοματοποίησης θα την έλεγα εγώ — η οποία θα κρατήσει δύο δεκαετίες τουλάχιστον, γιατί μιλάμε για τεράστιες κεφαλαιακές επενδύσεις.
Και στην πορεία θα υπάρξει μία ακόμη επανάσταση, τον χρόνο της οποίας δεν μπορούμε να προβλέψουμε, που είναι η στιγμή που θα επιτευχθεί αυτό που ονομάζουμε «Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη» (GenAI), δηλαδή η στιγμή που η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι το ίδιο ικανή ή πολύ ικανότερη από τον άνθρωπο σε όλες τις νοητικές λειτουργίες ή, έστω, στη συντριπτική πλειοψηφία και, ταυτόχρονα, η στιγμή που θα υπάρξει πάμφθηνη και σχεδόν δωρεάν ενέργεια. Αυτή είναι η τρίτη φάση της επανάστασης, που δεν μπορούμε με ακρίβεια να προσδιορίσουμε τον ακριβή της χρόνο. Αυτές οι τρεις επαναστάσεις μαζί θα αλλάξουν δομικά όλες τις κοινωνίες και θα επηρεάσουν δυσανάλογα τις αναπτυγμένες οικονομίες, και με πολύ μεγαλύτερα προβλήματα στις αναπτυγμένες οικονομίες σε σχέση με τις αναπτυσσόμενες.
Πηγαίνοντας, όμως, όχι τόσο μακριά, πώς φαντάζεστε ότι θα είναι ο κόσμος σε πέντε χρόνια από σήμερα;
Σε πέντε χρόνια από σήμερα θα έχει ήδη επέλθει η καθοριστική επίπτωση στους εργαζόμενους της γνώσης στις αναπτυγμένες χώρες. Δηλαδή, θα έχουμε σοβαρή καταστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου και αποπληθωρισμό στις υπηρεσίες που δεν είναι διεθνώς εμπορεύσιμες και έχουν χαμηλή ελαστικότητα ζήτησης. Τώρα θα τα πω λίγο πιο καθημερινά, για να τα καταλάβουν οι αναγνώστες, γιατί αυτές είναι όλες βαριές οικονομικές έννοιες. Καταστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου: Ένας εργαζόμενος της γνώσης έχει ως κεφάλαιο — παίρνει κάθε μέρα που βγαίνει από το γραφείο του και το ξαναβάζει την άλλη μέρα το πρωί — την εκπαίδευσή του, τις εμπειρίες που έχει συγκεντρώσει και τα ανθρώπινα δίκτυα που έχει στήσει — φίλους, προμηθευτές, πελάτες, συνεργάτες. Ανθρώπινα δίκτυα. Αυτά τα τρία είναι που αγοράζει η επιχείρηση που τον αξιοποιεί. Αυτό το ανθρώπινο κεφάλαιο, μέχρι σήμερα, για έναν, ας πούμε, άνθρωπο που δουλεύει στη νομική επιστήμη μπορούσε με ασφάλεια να εξασφαλίσει ένα πολύ ικανοποιητικό εισόδημα σε έναν ορίζοντα — αν δεν υπήρχαν αυτές οι εξελίξεις, βεβαίως — μίας εικοσαετίας, ας πούμε, αν ήσουνα 45 ή 50 ετών. Θα ήταν η καλύτερη ίσως εποχή, τα χρυσά σου χρόνια από πλευράς εισοδημάτων.
Τώρα, στους εργαζόμενους της γνώσης, μεγάλο κομμάτι των εργασιών τους η Τεχνητή Νοημοσύνη θα το κάνει με όλο και φθηνότερο τρόπο και θα υποκαθιστά και όλο περισσότερες απ’ τις λειτουργίες. Πώς θα το κάνει όμως; Όχι κατ’ ανάγκη αντικαθιστώντας τους εργαζόμενους. Ένα μεγάλο κομμάτι της αναταραχής θα προέλθει από την αύξηση της παραγωγικότητας των ίδιων των εργαζόμενων. Γιατί, αν ξαφνικά το να φτιάξεις ένα διαζύγιο, από εκεί που σου έπαιρνε, ας πούμε, δέκα ώρες δουλειάς, σου παίρνει μία ώρα δουλειάς, κατά συνέπεια παίρνει και σε όλους τους άλλους μία ώρα δουλειάς. Συνεπώς, οι τιμές των διαζυγίων πέφτουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι θα παίρνουν περισσότερα διαζύγια. Γιατί σε πολλά κομμάτια των υπηρεσιών που προσφέρουν εργαζόμενοι της γνώσης, η ζήτηση προσδιορίζεται, όχι από την τιμή, αλλά από τις συγκεκριμένες ανάγκες που ικανοποιούν αυτοί οι εργαζόμενοι. Θα σας το πω με έναν άλλο τρόπο: Εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη σου φτιάχνει σε πολύ υψηλό επίπεδο μια φορολογική δήλωση, έτσι ώστε να χρειάζεται μόνο μισή ώρα δουλειά από τον λογιστή που θα της ρίξει μια τελική ματιά, αφού έχει περάσει ενδεχομένως τρεις ελέγχους από διαφορετικά μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης, κατά συνέπεια η συμπλήρωση της φορολογικής δήλωσης θα κοστίζει πολύ – πολύ λιγότερο, γιατί οι τιμές θα πέσουν από την ίδια τη λειτουργία της αγοράς, δεν σημαίνει ότι θα κάνουμε εμείς περισσότερες φορολογικές δηλώσεις. Μία εταιρεία μία φορολογική δήλωση κάνει! Κάθε ένας άνθρωπος μία φορολογική δήλωση κάνει! Συνεπώς, πολλά τέτοια επαγγέλματα που δεν είναι διεθνώς εμπορεύσιμα, μιλάμε για 20%-30% του ΑΕΠ, θα αντιμετωπίσουν πρόβλημα. Δεν μπορείς, αν είσαι λογιστής στην Πάτρα, να πας και να πουλήσεις φορολογικές δηλώσεις στην Ινδία. Δεν είναι κάτι που μπορεί να γίνει με ευκολία.
Σε αυτά, λοιπόν, τα επαγγέλματα της γνώσης, που η ζήτηση δεν αυξάνεται όταν πέφτουν οι τιμές ή αυξάνεται πολύ λιγότερο από την πτώση των τιμών, θα δούμε μεγάλο αποπληθωρισμό, μείωση των εισοδημάτων και καταστροφή του ανθρώπινου κεφαλαίου. Της δυνατότητας, δηλαδή, της εκπαίδευσής σου, της εμπειρίας σου και των δικτύων σου να σου αποδίδουν οικονομικό αποτέλεσμα, με τη μορφή μελλοντικών εισοδημάτων. Αυτή η πρώτη φάση των επιπτώσεων θα τη δούμε μέσα στην επόμενη πενταετία.
Παράλληλα με τα επαγγέλματα της γνώσης, ποια επαγγέλματα θεωρείτε ότι απειλούνται στο άμεσο διάστημα και γιατί;
Δεν είμαι βέβαιος ότι απειλούνται τα επαγγέλματα. Απειλούνται οι άνθρωποι που δουλεύουν σε αυτά, για να είμαστε σαφείς. Δηλαδή, δεν σημαίνει ότι πολύ εύκολα και μέσα στην επόμενη πενταετία ή δεκαετία θα βγει ο άνθρωπος από την αλυσίδα της παραγωγής. Αλλά, αν υπάρξει εκρηκτική αύξηση της παραγωγικότητας χωρίς αντίστοιχη αύξηση της ζήτησης, τότε τα επαγγέλματα θα απειληθούν, με τη μορφή του πόσα λεφτά φέρνουν και αν μπορεί κανείς να ζήσει ή να επιστρέψει πίσω τα λεφτά που έχει επενδύσει στην εκπαίδευση του. Στις ΗΠΑ, ας πούμε, τα νέα παιδιά έχουν πληρώσει δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια σε φοιτητικά δάνεια για να σπουδάσουν, με την προσδοκία ότι θα έχουν πολύ καλούς μισθούς γιατί μπήκαν σε ένα επάγγελμα γνώσης. Αυτά δεν θα μπορούν να τα ξεπληρώσουν, γιατί τα εισοδήματα σε αυτά τα επαγγέλματα θα πέσουν. Τώρα, θα πέσουν σε όλους; Όχι. Ένα κομμάτι της ανισότητας που σας περιέγραψα προηγουμένως θα προέλθει από την αύξηση της ανισότητας στο εσωτερικό των επαγγελμάτων.
Οι καλύτεροι χρήστες της Τεχνητής Νοημοσύνης, που θα είναι και πολύ καλοί γνώστες του ίδιου του επαγγέλματος, θα πάρουν μεγάλο κομμάτι της μη αυτοματοποιημένης από την Τεχνητή Νοημοσύνη ζήτησης. Δηλαδή, δεν θα αναλάβουν στη νομική ένα απλό διαζύγιο που είναι συναινετικό και είναι απλώς να βάλεις δέκα πράγματα από το κάθε ζευγάρι σε ένα κείμενο. Θα πάρουν όμως τη διαχείριση ενός δύσκολου δημόσιου διαγωνισμού. Θα πάρουν, λοιπόν, μεγαλύτερο κομμάτι της πίτας, το 20% των καλύτερων. Και θα αφήσουν πολύ μικρότερο κομμάτι — όχι από το σημερινό, από το μελλοντικό, που θα είναι μικρότερο — στους υπόλοιπους. Αυτή θα είναι η ουσία της παρέμβασης. Αυτό δεν θα συμβεί, όμως, στις αναπτυσσόμενες χώρες με τον ίδιο τρόπο, γιατί σε πολλές από αυτές τις χώρες σε αυτά τα επαγγέλματα της γνώσης υπάρχει τεράστιο έλλειμμα ανθρώπων. Εκεί, λοιπόν, αν σε μία χώρα έχεις έλλειμμα σε τέτοιου είδους επαγγέλματα γιατί η χώρα είναι ακόμη φτωχή, τότε θα λειτουργήσει ανάποδα. Η χώρα θα ωφεληθεί από την πτώση των τιμών εκεί και από την αύξηση της παραγωγικότητας, γιατί δεν έχει αρκετούς ανθρώπους που να αποτελούν τη βάση της μεσαίας τάξης που να πλήττονται από τον μηχανισμό που σας περιέγραψα.
Θεωρείτε ότι πρέπει να γίνουν κάποιες αλλαγές στην Παιδεία, ώστε οι άνθρωποι που μπαίνουν στην αγορά εργασίας να γνωρίζουν καλύτερα τα νέα δεδομένα;
Η Παιδεία είναι το πιο δύσκολο αντικείμενο και είναι το αντικείμενο που δεν αγγίζω, με τον τρόπο αυτόν που περιγράφετε, στο βιβλίο μου, γιατί είναι ακόμη δύσκολο να διακρίνει κανείς το μέλλον. Στη φιλοσοφική θεωρία του φιλελευθερισμού, οι τελευταίοι μεγάλοι φιλόσοφοι του φιλελευθερισμού στον 20ό αιώνα ήτανε ο Rawls και ο Nozick, οι οποίοι μάλιστα ήταν καθηγητές και οι δύο στο Harvard περίπου την ίδια εποχή — ο Rawls μεγαλύτερος. Ο πρώτος ήταν, ας πούμε, ο πιο σοσιαλδημοκράτης φιλελεύθερος, ο δεύτερος ήταν ο πιο libertarian (φιλελεύθερος). Ήταν τα δύο άκρα. Τα μεγάλα φιλοσοφικά έργα είναι αντίθετα το ένα από το άλλο. Στο έργο του Rawls υπάρχει η έννοια του «πέπλου της αγνοίας». Τι λέει ο Rawls; Λέει ότι εάν δεν ξέρεις πώς πρέπει να κρίνεις την οργάνωση μιας κοινωνίας, για να κρίνεις αντικειμενικά πρέπει να περάσεις πίσω από ένα πέπλο αγνοίας, το οποίο σε εμποδίζει να γνωρίζεις τη θέση που θα έχεις σε αυτήν την κοινωνία: αν θα είσαι πλούσιος ή φτωχός, αδύναμος ή ισχυρός, έξυπνος ή λιγότερο ικανός. Και καταλήγει σε ένα πολύ πιο, ας το πούμε έτσι, ισότιμο, αναδιανεμητικό σενάριο για τον τρόπο θέασης των κοινωνιών. Πιο σοσιαλδημοκρατικό, ας το πούμε έτσι. Σήμερα μας συμβαίνει το εξής: είναι τέτοια η αβεβαιότητα για το μέλλον, που είναι σαν ολόκληρη η ανθρωπότητα, ειδικά στις αναπτυγμένες χώρες, να βρίσκεται — με την εξαίρεση των πολύ πλούσιων ανθρώπων — πίσω από ένα πέπλο αγνοίας. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε ποια θα είναι η θέση μας στην επόμενη κοινωνία. Με αυτήν την έννοια, η παιδεία, που είναι μια ιδιαίτερα μακροχρόνια επένδυση, αποκτά πολύ μεγαλύτερη δυσκολία στο πώς θα την οργανώσεις και πού εσύ προσωπικά θα επικεντρωθείς. Ακριβώς γιατί η αβεβαιότητα είναι ακραία. Τι σημαίνει αυτό; Το ένα πράγμα που μπορούμε με ασφάλεια να πούμε είναι ότι πρέπει να αναπτύξεις την ολοκληρωμένη γνώση και την κριτική σκέψη, μια που αν δεν μπορείς να δεις το πού ακριβώς θα βρεθείς σε αυτήν την επόμενη κοινωνία, πρέπει να έχεις ένα εργαλείο που να σε βοηθήσει όπου κι αν βρεθείς. Και τα εργαλεία αυτά είναι η ολοκληρωμένη γνώση και η κριτική σκέψη.
Δεν είναι η εξειδίκευση. Η εξειδίκευση θα κινδυνεύσει τρομακτικά σαν εργαλείο εκπαίδευσης. Να σας το πω αλλιώς: η Βρετανική Αυτοκρατορία εκπαίδευσε τους καλύτερους και διοίκησε μία αυτοκρατορία για τους αιώνες που κράτησε στα μεγάλα της πανεπιστήμιά, όπου μάθαιναν πρωτίστως Έλληνες κλασικούς και Λατίνους, μαθηματικά. Έπαιρναν μία γενική παιδεία. Το βλέπουμε και σε παλιότερα έργα, αν σας αρέσει ο κινηματογράφος, μπορείτε να φέρετε πολλούς τέτοιους πρωταγωνιστές στο μυαλό σας που να έχουν αυτήν την κλασσική βρετανική παιδεία. Αντίστοιχα, πιστεύω ότι η επόμενη γενιά, τα παιδιά που σήμερα μεγαλώνουν, έχει μεγάλη αξία να αποκτήσουν μια τέτοια ισχυρή γενική παιδεία που να τους βοηθά να αναπτύξουν μία εξαιρετική κρίση και μία πλούσια γνώση.
Παρά το γεγονός ότι η γνώση και η κρίση θα υποκαθίστανται από την Τεχνητή Νοημοσύνη — ή μάλλον ακριβώς επειδή η γνώση και η κρίση θα υποκαθίστανται από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Γιατί έχοντας αυτήν τη γενική μόρφωση και παιδεία πρώτον θα μπορούν να σταθούν σε έναν κόσμο όπου ενδεχομένως θα βρεθούν χωρίς αντικείμενο εργασίας — δεν ξέρουμε αν θα βρεθούν ή αν δεν θα βρεθούν, υπάρχει αβεβαιότητα, αλλά υπάρχει μια ισχυρή πιθανότητα ένα κομμάτι σημαντικό του πληθυσμού που μεγαλώνει σήμερα να βρεθεί μετά από 15, 20, 25 χρόνια χωρίς να μπορεί να βρει δουλειά — και, δεύτερον, γιατί η ισχυρή Τεχνητή Νοημοσύνη που ενδιαμέσως θα έχει δημιουργηθεί θα απαιτεί πολύ μεγαλύτερη ανθρώπινη κρίση για να την χρησιμοποιήσεις σωστά απ’ ό,τι απαιτεί σήμερα η ζωή μας.
Βλέπουμε ήδη ότι μεγάλες εταιρείες που αναπτύσσουν την Τεχνητή Νοημοσύνη, αρκετές από αυτές, έχουν ήδη προχωρήσει σε μεγάλο αριθμό απολύσεων εργαζομένων. Και είναι παράδοξο ότι η τεχνολογία που οι ίδιοι εργαζόμενοι αναπτύσσουν είναι αυτή που τους δείχνει την πόρτα της εξόδου. Άραγε με τι θα απασχολούνται όσοι μείνουν εκτός αγοράς εργασίας λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης; Θα υπάρξουν οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες;
Προφανώς, τεράστιες. Γι’ αυτό και σας μίλησα για μία πρωτοφανή ανισότητα η οποία πρόκειται να επέλθει. Για αυτό και οι πολιτικές σταδιακά θα φύγουν από πολιτικές παραγωγής καινούργιας ανάπτυξης και θα έχουν πολύ μεγαλύτερη έμφαση στο αναδιανεμητικό κομμάτι, κάτι που κάνει εμάς τους φιλελεύθερους να μην αισθανόμαστε πάρα πολύ καλά. Αλλά, ταυτόχρονα, είναι εξίσου εξουθενωτικό και για τους διανοητές της μαρξιστικής παράδοσης, γιατί το κεφάλαιο θα χρειάζεται όλο και λιγότερο την εργασία.
Θυμίζω ότι η μαρξιστική παράδοση στηριζόταν ότι υπάρχει μία υπεραξία της εργασίας που εκμεταλλεύεται το κεφάλαιο. Αν το κεφάλαιο έχει τη μοχθηρία να μη χρειάζεται την εργασία, τότε παύει να υπάρχει και η υπεραξία της εργασίας, παύει να υπάρχει και η έννοια της εκμετάλλευσης, γιατί χωρίς εργασία δεν υπάρχει και εκμετάλλευση της εργασίας. Και οι δύο μεγάλες φιλοσοφικές σχολές του 20ού αιώνα, που συγκρούστηκαν, με τελική νίκη του φιλελευθερισμού, βρίσκονται σε μία φάση όπου τα αναλυτικά τους εργαλεία είναι πια πολύ πιο αδύναμα για να μας καθοδηγήσουν στον καινούργιο κόσμο.
Ένα από τα μέτρα που προτείνετε στο βιβλίο σας για τη μείωση των κοινωνικών και οικονομικών απωλειών είναι η φορολόγηση του ακραίου πλούτου. Αυτό δεν μπορεί δυνητικά να μειώσει το κίνητρο για επενδύσεις;
Θα σας πω. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες — για την Αμερική δεν έχω πλήρη εικόνα, για την Ελλάδα έχω απόλυτη — η φορολόγηση της εργασίας είναι πολύ μεγαλύτερη από τη φορολόγηση του κεφαλαίου. Αυτό είναι δομικό και οφείλεται στην ευκινησία του κεφαλαίου, τη δυνατότητα δηλαδή του κεφαλαίου να αλλάζει τόπο, ενώ η εργασία δεν μπορεί να μετακινηθεί —παραδίδεται σε έναν συγκεκριμένο γεωγραφικό τόπο και η γεωγραφική αλλαγή είναι πολύ πιο δύσκολη. Πρέπει να σου συμβούν πολύ πιο σκληρά πράγματα για να αλλάξεις χώρα στην οποία δουλεύεις, απ’ ό,τι για να στείλεις 1 εκατ. ευρώ από μετοχές ελληνικές σε μετοχές της Μάλτας, για παράδειγμα. Συνεπώς, η φορολόγηση του ακραίου πλούτου δεν θα είναι μία εύκολη υπόθεση.
Από την άλλη πλευρά, σε μία κοινωνία όπου το κεφάλαιο θα γίνεται ολοένα και πιο οικονομικά αποτελεσματικό και μεγάλο κομμάτι της εργασίας θα υποκαθίσταται, και ταυτόχρονα θα υπάρχει καταστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου, δηλαδή άνθρωποι που είχαν φτιάξει τη ζωή τους και προετοιμάζονταν να έχουν συγκεκριμένα εισοδήματα για τις επόμενες δεκαετίες και θα βλέπουν τα εισοδήματά τους να είναι το ένα δεύτερο, το ένα τρίτο αυτών που λογάριαζαν — αυτό σημαίνει καταστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου — αναγκαστικά θα πρέπει να υπάρξει φορολόγηση. Αυτό το λένε οι ίδιοι οι μεγάλοι του AI. Μιλάνε για φορολογία του ίδιου του AI. Προφανώς, κάποιου είδους αύξηση φορολογίας θα υπάρξει. Ο ακραίος πλούτος, όμως, έχει και μία άλλη διάσταση:
Σε μία κοινωνία που λόγω της τεχνολογικής επανάστασης σταδιακά θα προοδεύει και θα πηγαίνει προς μία κοινωνία αφθονίας, η αξία της οικονομικής ανάπτυξης, η οικονομική της αξία —και για να σας το πω με οικονομικούς όρους— η οριακή αξία για την κοινωνία της οικονομικής ανάπτυξης, δηλαδή πόσο η επιπλέον οικονομική ανάπτυξη αξιολογείται από την κοινωνία, θα μειώνεται. Σκεφτείτε: Ένας άνθρωπος, ο οποίος βγάζει 100.000 ευρώ με έναν άνθρωπο που βγάζει 20.000 ευρώ. Ποια είναι η αξία του να πας από τις 20.000 στις 30.000 ευρώ και ποια από το να πας από τις 100.000 τον χρόνο στις 130.000 ευρώ. Είναι πολύ μεγαλύτερη η αξία γι’ αυτόν που λαμβάνει 20.000 ευρώ. Αν αυτό το πάμε σε κοινωνικό επίπεδο, τότε καταλαβαίνουμε ότι η αξία της επιπλέον ανάπτυξης για τις κοινωνίες θα μειώνεται. Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι η αξία των υπερπλουσίων, ως κινητήριων μοχλών της ανάπτυξης για την κοινωνία, θα μειώνεται και αυτό δικαιολογεί τη μεγαλύτερη φορολόγησή τους.
Υπάρχει, θεωρείτε, αριστερός και δεξιός τρόπος να αντιμετωπίσει κανείς τις συνέπειες της AI, όπως την καταστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου και την ανεργία;
Ναι, υπάρχει. Ο κλασικός αριστερός τρόπος θα περιφρονήσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η παραγωγική μηχανή. Και η βασική αντίδραση θα είναι: υποχρεώστε τις επιχειρήσεις να έχουν εργαζομένους που θα δουλεύουν τέσσερις ώρες. «Εβδομάδα των τεσσάρων ωρών» θα είναι, μετά από 10 ή 15 χρόνια, το αίτημα της Αριστεράς. Η πραγματικότητα είναι ότι αυτό δεν θα δουλέψει. Γιατί δεν θα δουλέψει; Γιατί οι επιχειρήσεις θα βρουν ένα εκατομμύριο τρόπους για να το αλλάξουν. Διότι κάποιος άμα θέλει να δουλέψει παραπάνω, είναι πολύ δύσκολο να τον εμποδίσεις να δουλέψει παραπάνω, ακόμα και σε έναν κόσμο που όλα ελέγχονται.
Και επίσης υπάρχει και ένα θέμα ατομικών δικαιωμάτων, πώς μπορείς να εμποδίσεις κάποιον να δουλέψει παραπάνω; Δεν έχει κάποια λογική. Ο πιο φιλελεύθερος τρόπος για να αντιμετωπίσεις το θέμα — και αυτή είναι και η βασική πρόταση στο βιβλίο μου — είναι να μεταβείς από μία κοινωνία που κατά κύριο λόγο έχει εργαζομένους και πολύ λιγότερους ανθρώπους που είναι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής σε μια κοινωνία όπου η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής — το λέω ωραία, μαρξιστικά — θα είναι πολύ πιο «δημοκρατική», πολύ πιο ευρεία από ό,τι στη σημερινή εποχή.
Ακούσαμε τον κ. Τσίπρα στο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών να μιλάει για τη χρήση AI για την καταπολέμηση της ακρίβειας, από την παραγωγή στο ράφι. Στο βιβλίο σας αναφέρεστε στην ανάγκη ενσωμάτωσης τέτοιων εργαλείων στον δημόσιο τομέα. Παρά το γεγονός ότι πολιτικά απέχετε παρασάγγας, λέτε κάτι που δεν έχει πολιτική απόχρωση αλλά εδράζεται στην κοινή λογική. Με δεδομένο ότι οι αλλαγές στον δημόσιο τομέα έχουν τους δικούς τους αργούς ρυθμούς, πόσο εύκολο είναι να εφαρμοστούν τέτοιες πολιτικές στη χώρα μας και σε τι ορίζοντα χρόνου πιστεύετε ότι μπορούν να υλοποιηθούν;
Αυτό είναι θέμα βούλησης πολιτικής. Τα μοντέλα είναι εδώ. Προφανώς, για να εφαρμοστούν, πρέπει να βρεις γρήγορους τρόπους. Πάντα έχουμε το πρόβλημα των διαγωνισμών στην Ελλάδα, που είναι ένα τεράστιο και πολύ δύσκολο θέμα. Αλλά δεν λέμε το ίδιο πράγμα, λέμε κάτι τελείως διαφορετικό. Η δική μου πρόβλεψη είναι ότι, άσχετα με το τι θα κάνει το κράτος, μπαίνουμε σε μία μακρά περίοδο αποπληθωρισμού. Ο αποπληθωρισμός θα ρίξει τις τιμές. Θα γίνει πρώτα στον χώρο των εργαζομένων της γνώσης, αλλά θα έρθει αρκετά γρήγορα και — μέσα στην επόμενη 5ετία — θα αρχίσει να «δαγκώνει» πολύ περισσότερο και το εμπόριο. Αυτό, όμως, προσέξτε στη ζωή τι ευχόμαστε. Γιατί η μείωση των περιθωρίων κέρδους του εμπορίου μέσα από την πολύ καλύτερη πληροφόρηση που δίνει στον καταναλωτή η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης θα έχει σοβαρές επιπτώσεις στις μικρές και μεσαίες εμπορικές επιχειρήσεις. Θα έχει και στις μεγάλες, θα έχει σε όλους. Αλλά στις μικρές και μεσαίες εμπορικές επιχειρήσεις, που συνήθως έχουνε μεγαλύτερα περιθώρια κέρδους από ο,τι οι μεγάλες —οι μικρές έχουν πιο μικρό όγκο πωλήσεων, μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους, οι μεγάλες έχουν μικρότερο περιθώριο κέρδους αλλά σε πολύ μεγαλύτερο όγκο πωλήσεων. Εκεί, λοιπόν, θα πιεστεί όλος ο εμπορικός κόσμος.
Εγώ θα σας δώσω ένα παράδειγμα οπτικό που θα μπορεί να το καταλάβει ο καθένας, μια που είσαστε και ρέκτης της τεχνολογίας. Σκεφτείτε, λοιπόν, σε τρία χρόνια από σήμερα — δεν νομίζω ότι θα πάρει πιο πολύ — κάποιον που φοράει τα έξυπνα γυαλιά του — δεν τα έχουν ακόμη όλοι και απλώς δεν υπάρχουν οι ΑΙ εφαρμογές — θα σηκώνει το προϊόν, θα το γυρνά στον κωδικό, το γυαλί θα παίρνει αυτόματα φωτογραφία και θα του φέρνει πάνω στο display που είναι πάνω στα γυαλιά και βλέπει μόνο αυτός και θα του λέει ταυτόχρονα στα αυτιά μέσα, όχι με ακουστικά, τα γυαλιά ακουμπάνε στους κροτάφους σου και στέλνουν απευθείας τον ήχο στον εγκέφαλο και θα του λέει: «Κοίταξε να δεις, αυτό το προϊόν που σήκωσες, έχει αυτά τα χαρακτηριστικά ποιότητας. Μπορώ να σου βρω το ίδιο προϊόν 25 ευρώ κάτω και να το έχεις στην έξυπνη θυρίδα σου σε μία εβδομάδα. Το ίδιο προϊόν, αλλά με 20 ευρώ κάτω, να στο έχω στην έξυπνη θυρίδα σου μέχρι αύριο το απόγευμα και έχω να σου προτείνω και τρία προϊόντα, που το ένα έχει καλύτερες προδιαγραφές, ενώ τα άλλα δύο είναι αρκετά φθηνότερα, για να διαλέξεις». Και θα μετατρέπει αυτό το γυαλί μαζί με την εφαρμογή το εμπορικό κατάστημα που είσαι σε εκθετήριο.
Άρα σε ένα τέτοιο καθεστώς, γιατί κάποιος να έχει κατάστημα;
Ξαναλέω. Μπορεί να έχει κατάστημα, στο οποίο θα παίρνει μερίδιο από την αγορά αυτή. Προσέξτε με. Μπορεί να παίρνει ποσοστό κέρδους από την αγορά αυτή, αλλά μιλάμε για βαθιές αλλαγές στον τρόπο οικονομικής οργάνωσης της κοινωνίας. Βαθιές αλλαγές, οι οποίες έρχονται και στις οποίες προχωρούμε, με την οξύνοια του υπνοβάτη.
Να πάμε σε κάτι άλλο. Λαμβάνοντας υπόψη το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής, η Τεχνητή Νοημοσύνη για να λειτουργήσει καταναλώνει ογκώδεις πόρους ηλεκτρικής ενέργειας. Στο βιβλίο σας αναφέρετε ότι, αντίθετα, η Τεχνητή Νοημοσύνη όχι μόνο δεν θα αυξήσει τη ζήτηση για ενέργεια, αλλά θα βοηθήσει στην πιο έξυπνη διαχείρισή της. Υπογραμμίζετε πως η AI δεν πρόκειται να «μείνει από ρεύμα», καθώς οι σχετικές ποσότητες που απαιτεί είναι διαχειρίσιμες σε σχέση με το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα. Θεωρείτε πώς είναι εφικτό η AI να συμβάλει μακροπρόθεσμα στο να ξεπεραστεί το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής και, αν ναι, με ποιον τρόπο;
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ότι πολλαπλασιάζουν την ταχύτητα της ανθρώπινης ανακάλυψης. Το κάνουν αυτό με πολλούς τρόπους. Δεν θα μπω στη λεπτομέρεια, ας αφήσουμε κάτι να διαβάσουν και οι αναγνώστες στο βιβλίο! Αλλά είναι σίγουρο ότι προβλήματα που σήμερα μας φαίνονται αξεπέραστα θα είναι λυμένα πολύ πιο εύκολα μέσα στα επόμενα χρόνια. Από την επιτάχυνση της τεχνολογικής και επιστημονικής ανακάλυψης, τόσο σε βασική έρευνα, όσο και σε εφαρμοσμένη. Αυτό πρακτικά τι σημαίνει; Σημαίνει πρώτον ότι η ενέργεια θα είναι πολύ πιο φτηνή και πολύ πιο άφθονη προϊόντος του χρόνου — συνεπώς δεν είναι ακριβώς ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα χρειαστεί περισσότερη ενέργεια. Θα χρειαστεί, γιατί όλη αυτή η εργασία που υποκαθίσταται θα χρειάζεται φθηνή ενέργεια.
Εδώ πρέπει να σας κάνω μία παρένθεση. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος ή το ανθρώπινο χέρι, αποτέλεσμα βιολογικής εξελίξεως εκατοντάδων εκατομμυρίων ετών είναι και το ένα και το άλλο — δεν θα πάμε από την αρχή της ζωής, αλλά λέω από τότε που έχουμε πολυκύτταρους οργανισμούς— είναι εξαιρετικά ενεργειακά αποτελεσματικά μηχανήματα. Τα μηχανήματα που θα έρθουν θα είναι λιγότερο ενεργειακά αποτελεσματικά από τον άνθρωπο. Ενεργειακά. Όμως οικονομικά θα είναι πολύ πιο αποτελεσματικά. Συνεπώς, τι θα συμβεί; Θα καταναλώνουμε περισσότερη ενέργεια, αλλά οι επιστημονικές ανακαλύψεις στον τομέα της παραγωγής, της διανομής και της εξοικονόμησης θα είναι τόσο σημαντικές, που το πρόβλημα της ενέργειας θα οδηγηθεί στη λύση του. Η κοινωνία της αφθονίας, για την οποία μιλάμε και μιλούν οι μεγάλοι παίκτες του AI – που και αυτοί μιλούν για την κοινωνία της αφθονίας – στηρίζεται σε πάρα πολύ φθηνή και άφθονη ενέργεια. Και καθαρή. Τίποτε από όλα αυτά που πρόκειται να συμβούν δεν θα κάνει τους υδρογονάνθρακες πιο αποτελεσματικούς. Οι υδρογονάνθρακες, που είναι προϊόν μιας βιολογικής διαδικασίας που έχει δεκάδες ή εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια πίσω της, που είναι στην ουσία της ένα μοναδικό απόθεμα ενεργειακό που έχει ο πλανήτης και προέρχεται από την αποθήκευση των ακτινών του ηλίου πριν από εκατομμύρια χρόνια, είναι ένα στατικό ενεργειακό απόθεμα. Η αλλαγή της τεχνολογίας θα κάνει τη δυνατότητά μας — είτε από τη σύντηξη, είτε από την κανονική πυρηνική ενέργεια, είτε από τον ήλιο, είτε από τα κύματα, να είναι αφάνταστα φθηνότερη από οτιδήποτε θα μπορούμε να παράγουμε.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όπως αναφέρετε, δεν μαθαίνει πια μόνο από τις λέξεις μας, αλλά και από την ύλη, τη ζωή και τους νόμους της φύσης. Μπορεί, θεωρείτε, η Τεχνητή Νοημοσύνη, κοιτώντας τον εξωτερικό κόσμο, να μας δείξει άλλες πτυχές του;
Ναι, ασφαλώς θα μας δείξει άλλες πτυχές του. Και θα σας δώσω ένα παράδειγμα για να μπορέσετε να το συνειδητοποιήσετε. Σήμερα, τα λεγόμενα multimodal μοντέλα για πρώτη φορά αρχίζουν και βάζουν σε αυτά τα μοντέλα δίπλα στις λέξεις εικόνες και ήχους. Να το πω πολύ απλά, το διάνυσμα στον χώρο των δεκάδων χιλιάδων διαστάσεων, που περιγράφει τη λέξη «γάτα» είναι κοντά, συνδέεται, με τις παραμέτρους του, με το διάνυσμα της φωνής της γάτας και το διάνυσμα της εικόνας της γάτας. Δεν εμποδίζει απολύτως τίποτε να μπει στον ίδιο χώρο — και θα γίνει στην επόμενη φάση — ένα διάνυσμα που θα έχει το πώς ένα ραντάρ βλέπει το περιβάλλον — όχι ένας άνθρωπος, ένα ραντάρ. Το πώς μια θερμική κάμερα βλέπει το περιβάλλον. Να έχεις, λοιπόν, την απεικόνιση της γάτας όπως τη δείχνει μια θερμική κάμερα, να έχεις, την απεικόνιση της γάτας όπως δείχνει ένας σένσορας που παίρνει μόρια από την αναπνοή της γάτας. Αυτά είναι κομμάτια του κόσμου που δεν τα έχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Μπορεί να σου μυρίζει «γατίλα» — αυτά είναι τα μόρια τα συγκεκριμένα — αλλά μπορείς να πας σε αισθήσεις σε πολύ μεγαλύτερη ευαισθησία απ’ ό,τι ο άνθρωπος, αλλά και σε διαφορετικές αισθήσεις. Παράδειγμα η θερμική κάμερα που σας έλεγα, που δεν έχει ο άνθρωπος. Συνεπώς, ναι, θα παίζει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες αισθητηριακές η μελλοντική Τεχνητή Νοημοσύνη.
Ακόμη και όταν μια γενικής χρήσης τεχνολογία εξαπλώνεται γρήγορα σε μεγάλα κομμάτια της οικονομίας, η μακροκλίμακα παραμένει μακριά από τα διψήφια νούμερα που ονειρεύονται σήμερα οι υπεραισιόδοξοι της AI. Θα ισχύσει το ίδιο και με την AI;
Όχι. Αλλά αυτό δεν θα είναι στην πρώτη φάση. Η πραγματική δύναμη που απελευθερώνει το AI, η οποία δεν είναι σήμερα κατανοητή, ούτε μπορούμε να την προβλέψουμε με ακρίβεια, είναι η επιτάχυνση της επιστημονικής έρευνας. Αυτό, δηλαδή, που θα αλλάξει τον τρόπο που διαμορφώνονται οι οικονομικές μεταβλητές είναι ότι θα έχουμε τεχνολογίες, για τις οποίες θα χρειαζόμασταν 100 χρόνια μέσα σε μία δεκαετία. Και αυτό θα επιταχύνει αναπόφευκτα την οικονομική ανάπτυξη πολύ πέρα —μαζί και με την πολύ φθηνή ενέργεια — των σημερινών προβλέψεων οποιασδήποτε διεθνούς οργάνωσης. Αλλά όχι άμεσα. Θα χρειαστεί ο χρόνος πρώτα να αποδώσει αυτή η τεχνολογική και επιστημονική έρευνα σε πρακτικούς όρους, προϊόντα και αγαθά και υπηρεσίες.
Πιστεύετε ότι μπορεί σε επόμενες δεκαετίες μπορεί να αποφευχθεί η αντικατάσταση του μεγαλύτερου μέρους της εργασίας από το κεφάλαιο ή είναι αναπόφευκτη;
Σε ορίζοντα δεκαετιών, κατά τη γνώμη μου, είναι σε μεγάλο βαθμό προδιαγεγραμμένη, με την εξαίρεση πολιτικών εξελίξεων που θα μπορούσαν να ανατρέψουν κάτι τέτοιο. Δηλαδή, επαναστάσεων, καταστροφών, πολέμων, κάτι που θα εμπόδιζε να προχωρήσει η τεχνολογία. Αλλά αν η τεχνολογία προχωρήσει, η αντικατάσταση θα γίνει. Και ακόμη κι αν κερδίσει όχι η δική μου πρόταση, αλλά κερδίσει μία αριστερή πρόταση — το να δουλεύεις πολύ λίγες ώρες και να δουλεύουν πάρα πολλοί πολύ λίγες ώρες είναι το ίδιο. Υπάρχει πάλι με τεράστια υποκατάσταση εργασίας από το κεφάλαιο. Κατά τη γνώμη μου, η υποκατάσταση αυτή εργασίας δεν μπορεί παρά να υπάρξει. Και η λογική των πολύ λίγων ωρών εργασίας που θα αμείβονται πάρα πολύ δεν θα έχει κοινωνική υποστήριξη, για τον απλούστατο λόγο ότι στο τέλος της ημέρας ισοδυναμεί με μη εργασία. Γιατί δεν θα μπορείς να εμποδίσεις αυτούς που θέλουν να δουλέψουν παραπάνω να δουλέψουν παραπάνω.
Αναφέρετε ότι το AI λειτουργεί ως μηχανισμός μείωσης της ασυμμετρίας πληροφόρησης, άρα και του «premium» που πλήρωναν μέχρι τώρα οι λιγότερο ενημερωμένοι; Υπό αυτό το πρίσμα, ποιοι κλάδοι επηρεάζονται περισσότερο;
Όλοι όσοι έχουν premium ειδικού. Συν το εμπόριο. Premium ειδικού έχουν όλοι οι επιστημονικοί κλάδοι. Ειδικά αυτοί στους οποίους προστίθεται στην ασυμμετρία πληροφόρησης αυτό που ονομάζω συναισθηματική ασυμμετρία. Γιατί και η συναισθηματική ασυμμετρία, δηλαδή το γεγονός ότι όταν έχεις, για παράδειγμα, μια δύσκολη επέμβαση, συναισθηματικά κρέμεσαι από τα χείλη αυτουνού που θα στην κάνει ή αυτουνού που θα σου κάνει τη διάγνωση. Εάν προηγουμένως, πριν φτάσεις σε αυτόν που θα σου κάνει τη διάγνωση, έχεις πλήρη χαρτογράφηση του ποιες είναι οι πιθανότητες και τι πρόκειται να συμβεί, έχεις φάει την «κρυάδα» κατ’ ίδιαν, την έχεις απορροφήσει σε σημαντικό βαθμό και η συναισθηματική ασυμμετρία που έχεις σε σχέση με τον ειδικό έχει και αυτή μειωθεί.
Πιστεύετε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα διευρύνει τις ήδη υπάρχουσες οικονομικές ανισότητες ανάμεσα σε αυτούς που θα μπορούν να τη χρησιμοποιούν ή που θα έχουν τα κεφάλαια να επενδύσουν σε αυτήν και σε αυτούς που είναι λιγότερη ικανή να τη χρησιμοποιήσουν; Θα μπορέσουν να υπάρξουν εναλλακτικές για τους ανθρώπους που δεν θέλουν να κάνουν χρήση της AI ή η νέα αυτή τεχνολογία θα τους απομονώσει πλήρως οικονομικά και κοινωνικά;
Θα κάνω χρήση του AI ακόμη και όταν δεν το καταλαβαίνω. Δεν ξέρω αν είδατε ότι πριν από μερικές μέρες μία μεγάλη εταιρεία «σήκωσε» στον browser που όλοι χρησιμοποιούμε ή οι περισσότεροι χρησιμοποιούμε ένα AI εργαλείο. Οπότε θα χρησιμοποιείς AI είτε παθητικά, χωρίς να το καταλαβαίνεις, είτε ενεργητικά, συνειδητοποιώντας το. Και η πιο επικίνδυνη χρήση θα είναι προφανώς η παθητική χρήση.
Με βάση τη μεθοδολογία του V–Dem Institute, σχεδόν τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πληθυσμού (72%) ζουν σήμερα σε αυταρχικά καθεστώτα. Όπως αναφέρετε στο βιβλίο σας, η Κίνα θα αποτελέσει το παγκόσμιο εργαστήριο για το πώς η ΑΙ μπορεί να χρησιμοποιηθεί από ένα μονοκομματικό καθεστώς και πως αργά ή γρήγορα τα μοντέλα ελέγχου θα χρησιμοποιηθούν και από χώρες με αυταρχικά ή ημι-δημοκρατικά καθεστώτα. Όταν ολοκληρωθεί η επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης, θα μπορούν αυτές οι χώρες να προσβλέπουν σε ένα πιο φωτεινό μέλλον ή το AI θα αποτελέσει οριστική ταφόπλακα για την ελευθερία τους;
Αυτή είναι μια πολύ δύσκολη ερώτηση για οποιονδήποτε δεν κατοικεί σε μία ακραιφνώς δημοκρατική χώρα. Η Κίνα είναι μία ιδιάζουσα περίπτωση, γιατί είχε πάντα ένα σύστημα ελέγχου του πληθυσμού – ακόμη και στην αυτοκρατορική Κίνα – ακριβώς λόγω του μεγέθους του πληθυσμού. Και, υπ’ αυτή την έννοια είναι συμφιλιωμένη ως κοινωνία. Άλλες κοινωνίες, λιγότερο συμφιλιωμένες, έχουν ισχυρό κίνδυνο να βρεθούν σε μία παγίδα ενός πολύ ισχυρού τεχνολογικά αυταρχισμού, από τον οποίο θα είναι πολύ δύσκολο να διαφύγουν.
Πρέπει το κράτος να λειτουργήσει ως ρυθμιστής στην ταχύτητα ενσωμάτωσης της AI ή θα πρέπει να αφήσουμε την ελεύθερη αγορά να τη ρυθμίσει αναπόσπαστα;
Το κράτος έχει καθοριστικό ρόλο να παίξει από πολλαπλές πλευρές. Αυτή η τεχνολογία έχει μία εγγενή, το λέω για τους φίλους μου τους πολύ φιλελεύθερους, αδυναμία στη χρήση του νεοκλασικού φιλελεύθερου μοντέλου. Ποια είναι αυτή; Ότι δημιουργείται αυτή η τεχνολογία όχι από τις μεγάλες εταιρείες που τη φτιάχνουν και από τους ερευνητές που δουλεύουν και τα λεφτά που έχουν πληρωθεί, αλλά και από τη δωρεάν ή σχεδόν δωρεάν χρήση όλης της ανθρώπινης γνώσης που εκπαιδεύει αυτά τα μοντέλα. Αυτά τα μοντέλα λειτουργούν με βάση τους λεγόμενους scaling laws, τους νόμους της μεγέθυνσης. Αυτοί οι scaling laws τι λένε; Λένε ότι όσο μεγαλώνει ο όγκος των data — μαζί με δύο ή τρεις ακόμη παραμέτρους — τόσο το μοντέλο αποκτά άλλες ιδιότητες νόησης. Στα μικρότερα μοντέλα με την ίδια λογική, όταν ξαφνικά τους έβαζες πιο πολλά data, μάθαιναν αριθμητική, που δεν ήξεραν πριν. Μετά τους έβαζες και άλλα data και μπόρεσαν να κάνουν πολύ καλύτερα κώδικα, που προηγουμένως δεν μπορούσαν. Αυτή όλη η ανθρώπινη γνώση είναι ιδιοκτησία της ανθρωπότητας. Δεν είναι ιδιοκτησία των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών.
Συνεπώς, προφανώς πρέπει να υπάρξει παρέμβαση του κράτους, για να διαφυλάξει αυτήν την ιδιοκτησία της ανθρωπότητας: τη δική σας σκέψη όταν γράφετε στο Liberal, τη δική μου όταν γράφω, τις σκέψεις των ανθρώπων που γράφουν στο Facebook, τις σκέψεις της ανθρωπότητας συνολικά όπως εμφανίζονται σε ολόκληρο το διαδίκτυο. Γιατί είμαστε συνδημιουργοί, καθένας από εμάς, αυτής της νέας μορφής νοημοσύνης.
Το τρίπτυχο «απαραβίαστη κατοικία, ανεκχώρητο ελάχιστο κεφάλαιο και προσωπικός ισχυρός ΑΙ agent» δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη μετάβαση προς μία κοινωνία αφθονίας, που παραμένει ισότιμη και δημοκρατική. Με πολίτες ασφαλείς και ενεργούς οικονομικά και νοητικά. Με ποιον τρόπο πιστεύετε ότι αυτό το τρίπτυχο θα κάνει ομαλότερη τη μετάβαση στη νέα εποχή;
Η ουσιαστική πρόταση αυτού του βιβλίου είναι ότι απ’ την ώρα που η εργασία δεν αποδίδει, γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση παίρνουν μεγάλα κομμάτια αυτών που παραγάγουμε ως άνθρωποι, από την ώρα που η εργασία αποδίδει όλο και λιγότερο, οι άνθρωποι, για να έχουμε κοινωνίες που να παραμένουν διαρθρωμένες με έναν τρόπο ισόρροπο, πρέπει να αποκτήσουν πρόσβαση στα μέσα παραγωγής. Να γίνουν ιδιοκτήτες μέσων παραγωγής: είτε μετοχών, είτε μικρών επιχειρήσεων, είτε κατοικίας, είτε νοημοσύνης, έτσι ώστε να παραμένει η βασική αρχή της Δημοκρατίας, που είναι να υπάρχει μία μεσαία τάξη. Η μεσαία τάξη αυτή δεν μπορεί να υπάρξει, αν απλώς ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας παίρνει επιδόματα από το κράτος. Και οι άνθρωποι έχουν πάψει να είναι οικονομικά ενεργοί. Και είναι απλοί καταναλωτές.
Πότε θα δούμε το βιβλίο σας στα ράφια των βιβλιοπωλείων και ποιος εκδοτικός οίκος έχει αναλάβει την έκδοση;
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη και θα παρουσιαστεί στις αρχές Ιουνίου.
